BAWAT PETSA NAMIN, SI SOFIA ANG PINIPILI NG ASAWA KONG DOKTOR— KAYA INIWAN KO ANG SINGSING AT MGA PAPELES NG PAGHIHIWALAY— BAGO AKO LUMIPAD PALAYO

Bahagi 2

Dumating si Adrian sa Düsseldorf makalipas ang tatlong araw. Hindi ko siya pinapunta sa apartment ko. Sa halip, pinili kong magkita kami sa isang tahimik na café malapit sa opisina ko, sa lugar na hindi niya maaaring gawing eksena ng dati naming buhay.

Maaga akong dumating. Umorder ako ng kape at nagbukas ng laptop habang hinihintay siya. Gusto kong maalala sa sarili ko na may buhay akong umiikot kahit wala siya, at hindi na ako ang babaeng nakaupo sa restaurant habang hinihintay kung darating ba ang asawa niya.

Pagsapit ng alas-kuwatro, pumasok siya sa café. Mukha siyang pagod, gusot ang buhok, at wala ang karaniwang maayos na tindig na nakasanayan kong makita sa kaniya. Nang makita niya ako, para siyang sandaling nakalimot huminga.

“Mara.”

“Umupo ka.”

Hindi ko siya niyakap. Hindi rin ako ngumiti. Naupo siya sa tapat ko at matagal na tinitigan ang kamay kong wala nang wedding ring.

Mula sa bag niya, inilabas niya ang singsing na iniwan ko sa mesa sa condo. Inilapag niya iyon sa pagitan namin.

“Hindi ko kayang iwan lang ito roon,” sabi niya.

“Pero kaya mong iwan ako kung kailan ka tawagin ni Sofia.”

Napayuko siya.

Wala na akong lakas para sa paligoy-ligoy, kaya direkta akong nagtanong. “May relasyon ba kayo?”

Mabilis siyang umiling. “Wala. Hindi ko siya hinalikan. Hindi ako nakipagtalik sa kaniya. Hindi ko siya dinala sa hotel. Wala kaming ganoong relasyon.”

Hindi ko alam kung dapat ba akong gumaan ang pakiramdam. Sa loob ng anim na buwan, napakaraming beses kong tinanong ang sarili ko kung may pisikal bang pagtataksil na nangyayari sa likod ko. Ngayon, narinig ko ang sagot na matagal kong hinihingi, pero hindi nito binura ang mga gabing mag-isa akong umuwi.

“Tingin mo ba iyon lang ang pagtataksil?” tanong ko.

Napatingin siya sa akin.

“Kapag hindi mo siya hinalikan, ibig sabihin wala kang ginawang mali? Adrian, pinili mo siya sa mga oras na para sana sa atin. Alam mo ang paborito niyang pagkain. May sarili siyang ringtone. Kahit magkahawak tayo ng kamay, isang tawag niya lang, bumibitaw ka.”

Humigpit ang hawak niya sa tasa ng kape.

“Alam ko,” mahina niyang sinabi.

Napatawa ako, pero walang saya iyon. “Ngayon alam mo?”

“Mali ako.”

Iyon ang unang beses na sinabi niya iyon nang walang kasunod na “pero.”

Hindi ko agad sinagot.

Huminga siya nang malalim. “Noong una, talagang pasyente lang siya. Malubha ang kondisyon niya. Ako ang doktor na nandoon noong pinakamapanganib na oras, kaya pagkatapos noon, sa akin siya kumapit kapag natatakot siya.”

“Hindi iyon dahilan para maging available ka sa kaniya dalawampu’t apat na oras.”

“Alam ko.”

“Tapos?”

Matagal siyang hindi nagsalita. Para bang mas mahirap sabihin ang susunod kaysa amining walang pisikal na relasyon sa kanila.

“Masarap sa pakiramdam na kailangan ako,” sabi niya sa wakas.

Napatigil ako.

Pinagmasdan ko siya habang nakayuko. Walang depensa sa mukha niya. Wala ring yabang.

“Sa ospital, sanay akong ako ang tumutulong,” pagpapatuloy niya. “Kapag may pasyenteng gumagaling dahil sa ginawa ko, pakiramdam ko may halaga ako. Kay Sofia, mas naging matindi iyon dahil halos mawala siya. Kapag tinatawagan niya ako at ako lang daw ang nakakakalma sa kaniya, pakiramdam ko responsibilidad kong sumagot.”

“Responsibilidad?” ulit ko.

“Hindi na. Alam ko na ngayon.” Napapikit siya. “Ginawa kong dahilan ang pagiging doktor ko para hindi ko amining gusto kong maramdaman na kailangan ako.”

Doon ako mas nasaktan kaysa sa inaasahan ko.

Hindi pala ako nagkamali sa nararamdaman ko. Hindi man sila magkasintahan, may bagay siyang nakukuha kay Sofia na pinili niyang protektahan kahit ako ang kapalit.

“Habang nagpapakabayani ka sa kaniya,” sabi ko, “ginawa mo akong kontrabida sa sarili nating bahay.”

Napatingin siya sa akin.

“Kapag nasaktan ako, selosa ako. Kapag nagtanong ako, wala akong tiwala. Kapag hiniling kong piliin mo naman ang date natin, hindi ko raw naiintindihan ang trabaho mo.” Nanikip ang lalamunan ko, ngunit pinilit kong manatiling kalmado. “Alam mo ba kung ilang beses kong inisip na baka ako talaga ang problema?”

“Mara…”

“Huwag.”

Tumahimik siya.

Makalipas ang ilang segundo, inilabas niya ang cellphone niya at inilapag iyon sa mesa. “Pagkaalis mo, kinausap ko ang department head namin. Inilipat ko ang regular na pangangalaga kay Sofia sa ibang doktor sa team. Hindi na ako ang primary physician niya.”

Tiningnan ko siya nang matagal.

Dapat siguro natuwa ako.

Ilang buwan kong hinihingi sa kaniya na umatras kahit kaunti. Ilang buwan kong sinasabing hindi normal ang personal niyang involvement. Ngayon, sa wakas, ginawa niya ang bagay na gusto kong gawin niya noon pa.

Pero hindi ako gumaan.

“Bakit ngayon lang?” tanong ko.

Napayuko siya. “Dahil ngayon lang kita nawala.”

Iyon ang pinakamasakit na sagot na maaari niyang ibigay.

Hindi niya ginawa dahil nakinig siya sa akin. Hindi niya ginawa dahil nakita niyang mali ang pagtrato niya sa akin. Ginawa niya dahil may konsekuwensiya na.

“Kapag hindi ako umalis,” sabi ko, “itutuloy mo?”

Hindi siya agad sumagot.

Sapat na iyon.

Biglang tumunog ang cellphone niya.

Mahinang piyano.

Parehong ringtone.

Parang bumalik sa akin ang lahat—ang sinehang hindi namin napuntahan, ang mga hapunang naputol, ang kamay kong paulit-ulit niyang binibitawan, at ang pinto ng condo na isinasara niya sa likod niya habang ako ang naiiwan.

Pareho kaming napatingin sa screen.

Sofia Valdez.

Hindi ko sinabi sa kaniya kung sasagutin niya o hindi. Ayaw ko nang maging asawa na kailangang magdikta ng dapat gawin ng isang lalaking nasa hustong gulang na.

Tinitigan ni Adrian ang cellphone nang ilang segundo.

Pagkatapos ay pinindot niya ang decline.

Tumigil ang piano.

Makalipas ang ilang segundo, tumunog ulit.

Hindi niya sinagot.

Pinatay niya ang cellphone at inilagay sa bag.

“Dapat noon ko pa ginawa iyan,” sabi niya.

“Oo,” sagot ko. “Noon pa.”

Hinawakan niya ang singsing sa gitna ng mesa at itinulak iyon papunta sa akin. “Isuot mo ulit. Kahit hindi ngayon. Kahit kapag handa ka na.”

Hindi ko ginalaw ang singsing.

“Hindi ito tungkol sa singsing.”

“Bigyan mo ako ng pagkakataon.”

“Binigyan na kita.”

“Hindi ko alam na huli na pala iyon.”

“Kasi hindi ka nakikinig.”

Nakita kong namula ang mga mata niya. Sa lahat ng taon naming magkasama, bihira ko siyang makitang mawalan ng kontrol. Pero ayaw kong hayaang ang lungkot niya ang maging dahilan para kalimutan ko ang sarili kong pinagdaanan.

“Mara, willing akong gawin lahat.”

“Hindi lahat ang kailangan ko.”

“Ano?”

“Respeto. Hangganan. Pagpili sa asawa mo kahit walang ultimatum.”

Tumahimik siya.

Hindi ko iyon itinulak sa kaniya para pilitin siyang pumirma roon mismo.

“Basahin mo,” sabi ko. “Hindi ko gustong mag-away tayo tungkol sa pera. Ayokong gamitin ang property para gantihan ka. Gusto kong maayos ito nang patas.”

Parang doon lalo siyang nasaktan. Siguro mas madali sana para sa kaniya kung galit ako, kung sumisigaw ako, o kung gusto kong kunin ang lahat. Pero wala na akong gustong patunayan sa kaniya.

“Ganoon na ba talaga kasigurado?” tanong niya.

“Sigurado akong hindi ako babalik sa dati.”

Hindi ko sinabi na wala nang anumang posibilidad kailanman. Hindi rin ako nangakong may pag-asa. Sa unang pagkakataon, hindi ko kailangang bigyan siya ng sagot na magpapagaan sa pakiramdam niya.

Maya-maya ay tinanong niya, “Pwede bang manatili ako rito nang ilang araw? Hindi sa apartment mo. Sa hotel. Gusto ko lang… gusto kong magkaroon tayo ng pagkakataong mag-usap.”

“May hotel ka naman.”

“Mara.”

“Hindi kita pipigilan. Pero hindi mo ako susunduin sa trabaho. Hindi ka pupunta sa apartment ko. At hindi mo gagamitin ang mga kaibigan o pamilya natin para kumbinsihin akong umuwi.”

Tumango siya.

Maliit na bagay iyon sa ibang tao.

Pero para sa akin, malaking pagbabago ang sabihin nang malinaw kung ano ang hangganan ko at huwag matakot na baka magalit siya.

Kinabukasan, nagpadala siya ng mensahe na gusto niyang magkape ulit. Tumanggi ako dahil may meeting ako. Hindi siya nagreklamo.

Sa sumunod na araw, nagtanong siya kung maaari kaming maghapunan. Pumayag ako, pero dalawang oras lang at sa restaurant malapit sa office.

Wala kaming pinag-usapang Sofia.

Sa unang pagkakataon sa napakatagal na panahon, tinanong niya kung kumusta ang trabaho ko at nakinig nang hindi tinitingnan ang cellphone.

Nakakainis kung gaano kasakit makita siyang gawin nang tama ang mga bagay na napakadali naman pala.

Pagkatapos ng hapunan, sabay kaming naglakad hanggang sa kanto. Malamig ang hangin, at inilagay ko ang mga kamay ko sa bulsa ng coat ko.

“Mara,” sabi niya bago kami maghiwalay. “Kung magbago ako, may babalikan pa ba ako?”

Matagal bago ako sumagot.

“Hindi ko alam.”

Tumango siya.

“Ayaw kong magsinungaling sa ’yo,” dagdag ko. “At ayaw ko ring gumawa ka ng tama dahil iniisip mong may premyo sa dulo.”

Napapikit siya sandali. “Fair.”

Kinabukasan, araw ng flight niya pabalik sa Manila. Nagkita kami sa lobby ng hotel niya dahil ibabalik niya ang folder.

Hindi pa niya pirmado ang mga papeles.

“Hindi ako tumatangging pumirma,” mabilis niyang sabi nang makita ang mukha ko. “May hinihingi lang akong isang bagay.”

“Ano?”

“Kapag bumalik ka sa Manila para ayusin ang property at lahat ng kailangang tapusin, harapin natin ito nang personal. Hindi sa tawag. Hindi sa chat.”

Tahimik akong tumingin sa kaniya.

“Hindi para pilitin kang manatili,” dagdag niya. “Gusto ko lang na kapag gumawa tayo ng huling desisyon tungkol sa pagsasama natin, wala nang ibang tao sa gitna. Wala nang duty. Wala nang tawag. Wala nang Sofia.”

Hindi ko alam kung sapat iyon.

Pero alam kong kailangan ko ring harapin ang buhay na iniwan ko sa Manila, hindi para bumalik doon, kundi para tuluyang ayusin ang mga bagay na ayaw ko nang dalhin sa bagong buhay ko.

Kinuha ko ang folder mula sa kamay niya.

“Sige,” sabi ko. “Uuwi ako sa Manila kapag naka-leave ako. Pero malinaw sa akin ang isang bagay, Adrian.”

“Ano?”

“Hindi ako uuwi para iligtas ang kasal natin.”

Tumingin ako nang diretso sa mga mata niya.

“Uuwi ako para piliin kung ano ang tama para sa akin.”

Bahagi 4

Tatlong buwan matapos ang pagpunta ni Adrian sa Düsseldorf, bumalik ako sa Manila para sa dalawang linggong leave. Paglabas ko sa NAIA, pamilyar ang init ng hangin at ingay ng trapiko, pero kakaiba ang pakiramdam ko. Para akong bumalik sa lugar na minsang naging buong mundo ko, ngunit hindi na ako nakatira roon kahit nasa harapan ko pa rin ang lahat.

Hindi ako dumiretso sa condo namin. Sa bahay muna ni Liza ako tumuloy. Gusto niyang samahan ako sa bawat meeting, pero tumanggi ako. “Kaya ko,” sabi ko. At sa pagkakataong iyon, hindi ko iyon sinabi para magpanggap na malakas—alam kong totoo na.

Dalawang araw pagkatapos kong dumating, nagkita kami ni Adrian sa condo. Nang buksan niya ang pinto, agad kong napansin na wala na ang tatlong tray ng itlog sa refrigerator at wala na rin ang ilang medical papers na dati niyang iniuuwi. Malinis ang hapag-kainan, pero parang nakikita ko pa rin doon ang singsing at mga papeles na iniwan ko ilang buwan na ang nakalipas.

“Coffee?” tanong niya.

“Tubig lang.”

Tumango siya at hindi na nagpumilit.

Iyon ang kakaiba kay Adrian ngayon. Hindi na siya nagmamadaling ipaliwanag ang sarili niya. Hindi na niya sinasabi kung ano ang dapat kong maramdaman. Pero hindi ibig sabihin noon ay awtomatikong bumalik ang tiwala ko.

Naupo kami sa mesa.

Nasa harapan niya ang folder.

“Pinirmahan ko na ang bahagi tungkol sa paghahati ng property,” sabi niya. “Pinabasa ko rin nang maayos para walang problema sa details.”

Kinuha ko iyon at mabilis na tiningnan ang mga pahina. Walang sorpresa. Walang pagtatangkang kunin ang hindi kaniya. Walang pananakot na hahabulin niya ang mga account ko o pipigilan ang assignment ko sa Germany.

“Salamat,” sabi ko.

Napangiti siya nang mapait. “Ang baba naman ng standard natin ngayon. Nagpapasalamat ka dahil hindi kita ginugulo sa property.”

“Huwag mo ring gawing biro.”

“Naku, sorry.”

Muli kaming natahimik.

Pagkaraan ng ilang sandali, siya ang unang nagsalita. “Hindi na ako personal na nakikipag-ugnayan kay Sofia.”

Hindi ako nagtanong, pero hinayaan ko siyang magpatuloy.

“Ang ibang doktor na ang humahawak sa follow-up niya. Kapag nasa ospital ako at nagkakasalubong kami, civil lang. Wala nang pagkain sa labas. Wala nang personal na tawag.”

“Okay.”

“Mara, hindi ko sinasabi iyon para kunin mo ako pabalik.”

“Good.”

Napabuntong-hininga siya. “Deserve ko iyon.”

Tumingin ako sa kaniya. “Bakit mo sinabi?”

“Dahil gusto kong malaman mong sa wakas naiintindihan ko na kung ano ang ginawa ko. Hindi lang kay Sofia. Sa ’yo.”

Ibinaba niya ang tingin sa mesa.

“Noong una, iniisip ko na dahil wala akong affair, wala akong kasalanan. Parang iyon lang ang sukatan ko. Hindi ko naisip na bawat beses na iniwan kita sa gitna ng date, may pinipili na ako. Bawat tawag na sinagot ko kahit hindi emergency, may sinasabi na ako tungkol sa kung sino ang mas mahalaga sa sandaling iyon.”

Nanikip ang dibdib ko.

Hindi dahil gusto kong bumalik.

Kundi dahil iyon mismo ang gusto kong marinig anim na buwan bago ako umalis.

“Alam mo ba kung ano ang pinakamasakit?” tanong ko.

Tumango siya nang bahagya. “Sabihin mo.”

“Hindi si Sofia.”

Napatingin siya sa akin.

“Masakit siya, oo. Pero hindi siya ang asawa ko. Wala siyang ipinangakong buhay sa akin.” Huminga ako nang malalim. “Ikaw ang gumawa noon. Kaya kahit sampung beses pa siyang tumawag, ikaw ang may responsibilidad na magsabi ng hindi.”

“I know.”

“At noong sinasabi kong nasasaktan ako, hindi mo lang ako hindi pinili. Pinaniwala mo pa akong mali ang nararamdaman ko.”

Pumikit siya.

“Tinawag kitang selosa.”

“Oo.”

 

 

“Sinabi kong hindi mo naiintindihan ang trabaho ko.”

“Oo.”

“Ginamit ko ang pagiging doktor ko para hindi ko kailangang amining mali ako.”

Tumango ako.

Wala na siyang depensa.

At kakaiba iyon, dahil ilang buwan akong naghihintay na mangyari ang sandaling iyon. Akala ko kapag umamin siyang mali siya, gagaan agad ang lahat.

Hindi pala.

“May gusto akong itanong,” sabi niya.

“Ano?”

“Kung wala akong ginawang pisikal na pagtataksil, bakit pakiramdam ko pareho lang ang nawala sa akin?”

Hindi ako agad sumagot.

“Dahil hindi lang katawan ang puwedeng ilayo sa asawa,” sabi ko. “Puwedeng oras. Puwedeng atensyon. Puwedeng pag-aalala. Puwedeng pagiging priority. Anim na buwan mong ibinigay ang mga iyon sa ibang tao habang ako ang naiwan.”

Namula ang mga mata niya.

“Hindi ko alam kung mapapatawad ko ang sarili ko.”

“Problema mo na iyon, Adrian.”

Masakit sabihin, pero kailangan.

Hindi ko na kayang maging tao na aalo sa kaniya dahil nasasaktan siya sa konsekuwensiya ng ginawa niya sa akin.

Inilabas niya ang wedding ring ko mula sa isang maliit na kahon. Halatang maingat niya iyong itinago.

“Hindi ko ito itinapon,” sabi niya.

“Kita ko.”

“Pwede bang ikaw na ang magdesisyon kung ano ang gagawin dito?”

Kinuha ko ang singsing.

Mabigat iyon sa palad ko, pero hindi dahil sa halaga.

Naalala ko ang araw ng kasal namin. Naalala ko kung paano niya hinawakan ang kamay ko habang isinusuot iyon, kung gaano kami kasigurado noon na sapat ang pagmamahal para malampasan ang lahat.

Hindi pala sapat ang pagmamahal kung walang respeto.

Ibinaba ko ang singsing sa kahon at isinara.

“Hindi ko ito isusuot.”

Parang huminto ang paghinga niya.

“Mara…”

“Pakinggan mo muna ako.”

Tumahimik siya.

“Naniniwala akong nagsisisi ka. Nakikita kong may binago ka. At gusto kong magpatuloy ka roon, hindi dahil umaasa kang babalik ako, kundi dahil ayaw mong ulitin ang ginawa mo sa kahit sinong tao.”

Unti-unti siyang tumango.

“Pero hindi ako babalik sa kasal na iyon.”

Napayuko siya.

Walang sigaw. Walang drama. Walang paghampas sa mesa.

Mas masakit yata ang katahimikan.

Pagkaraan ng ilang segundo, tanong niya, “Final na?”

“Oo.”

Pumikit siya sandali.

Pagmulat niya, may luha na sa mga mata niya, pero hindi niya iyon pinunasan agad.

“Okay.”

Isang salita lang.

Pero iyon ang unang pagkakataon na hindi niya sinubukang baguhin ang desisyon ko.

“Hindi ako masaya,” dagdag niya. “Pero naiintindihan ko.”

Tumango ako.

“Kumusta ka sa Germany?” tanong niya pagkatapos ng mahabang katahimikan.

Nagulat ako sa pagbabago ng usapan.

“Okay.”

“Talagang okay?”

“Masaya ako sa trabaho. Maganda ang team. Malamig lang.”

Bahagya siyang ngumiti. “Ayaw mo pa naman sa sobrang lamig.”

“Nasasanay na.”

“Na-promote ka raw.”

Napataas ang kilay ko. “Sino nagsabi?”

“Si Liza. Noong kinukulit ko siya dati.”

Napailing ako.

“Hindi ko na siya kinukulit,” mabilis niyang dagdag.

Napatawa ako nang mahina sa unang pagkakataon.

At doon ko naintindihan na maaari palang magkaroon ng sandaling hindi na puro galit ang pagitan namin nang hindi nangangahulugang kailangan naming magkabalikan.

Minsan, ang closure ay hindi yakap.

Hindi halik.

Hindi pangakong magsisimula ulit.

Minsan, dalawang taong dating nagmahalan lang ang nakaupo sa iisang mesa, tinatanggap na may mga bagay na hindi na maibabalik.

Bago ako umalis, iniabot ko sa kaniya ang kahon ng wedding ring.

 

“Sa ’yo muna.”

Nagulat siya. “Bakit?”

“Hindi ko kailangan dalhin sa Germany.”

“Pero sa ’yo ito.”

“Hindi ko sinasabing itapon mo. Itago mo. Parte iyon ng buhay natin. Pero hindi ko kailangang dalhin para maalala kung sino ako.”

Mahigpit niyang hinawakan ang kahon.

“Mara.”

Huminto ako sa may pinto.

“Sorry.”

Walang dahilan. Walang paliwanag.

Dalawang pantig lang na matagal ko nang hinihintay.

Tumango ako.

“Alam ko.”

At lumabas ako.

Sa natitirang araw ng leave ko, inayos ko ang mga personal kong gamit. Kinuha ko ang mga damit, dokumento, at ilang litrato na gusto kong dalhin. Hindi ko ginalaw ang mga gamit ni Adrian, at hindi ko rin binura ang bawat alaala namin na para bang wala kaming pinagsamahan.

Hindi ko kailangang sirain ang nakaraan para magkaroon ng kinabukasan.

Bago ako bumalik sa Germany, nagkita kami ni Liza sa paborito naming café.

“So, final?” tanong niya.

“Final.”

“Wala nang dramatic airport chase?”

“Kapag hinabol niya ako sa airport, hindi pa rin ako babalik.”

Tumawa siya, pero ilang segundo lang ay seryoso na ulit.

“Okay ka?”

Tumingin ako sa labas ng bintana.

“Hindi araw-araw.”

Tumango siya.

“Pero mas okay ako kaysa noong magkasama pa kami.”

At iyon ang totoo.

Pagbalik ko sa Düsseldorf, mas naging abala ang trabaho. Natapos namin ang unang malaking project ng team ko nang mas maaga sa target, at makalipas ang ilang buwan, kinumpirma ng kompanya na gagawin nang mas malaki ang role ko sa European operations.

Hindi ko iyon tinanggap para takasan si Adrian.

Tinanggap ko dahil gusto ko ang trabaho ko.

Dahil mahusay ako roon.

Dahil sa unang pagkakataon sa matagal na panahon, gumagawa ako ng desisyon na hindi ko muna sinusukat ayon sa kung ano ang magiging reaksyon ng asawa ko.

Paminsan-minsan, nagme-message pa rin si Adrian tungkol sa mga kailangang ayusin sa property. Maikli, malinaw, at wala nang mga personal na tanong na parang may karapatan pa siyang manghimasok sa araw ko.

Minsan, nagpadala siya ng simpleng mensahe.

“Salamat dahil hindi mo ako siniraan sa mga tao. Alam kong madali mong magagawa.”

Matagal bago ako sumagot.

“Hindi ko kailangang sirain ka para iligtas ang sarili ko.”

Iyon lang.

Kung naging maayos man siya, mabuti.

Kung tuluyan mang natutunan ni Adrian kung saan nagtatapos ang obligasyon ng isang doktor at nagsisimula ang responsibilidad niya sa sariling buhay, mabuti rin.

Pero hindi na iyon ang kuwento ko.

Ang kuwento ko ay tungkol sa babaeng anim na buwang naghihintay na mapili ng asawa niya, hanggang sa isang araw napagtanto niyang may isa pang taong matagal na niyang hindi pinipili—ang sarili niya.

Isang Sabado, naglakad ako mag-isa sa tabing-ilog sa Düsseldorf pagkatapos ng trabaho. Malamig ang hangin, pero maliwanag ang araw. Bumili ako ng kape, umupo sa isang bench, at pinanood ang mga taong naglalakad kasama ang kanilang mga pamilya at kaibigan.

Dati, natatakot akong mapag-isa.

Akala ko ang pagiging mag-isa ay tanda na may kulang sa akin.

Ngayon, alam kong may mas malungkot pa pala roon—ang magkaroon ng asawa pero pakiramdam mo ikaw pa rin ang laging naiiwan.

Kinuha ko ang cellphone ko at nakita kong may message mula kay Liza.

“Date mo sarili mo today. Bawal isipin ang doktor.”

Napangiti ako.

Nagpadala ako ng litrato ng kape ko.

“Late ka. Ginagawa ko na.”

Inilagay ko ulit ang cellphone sa bag at huminga nang malalim.

Walang espesyal na ringtone.

Walang tawag na biglang puputol sa araw ko.

Walang kamay na bibitaw sa kamay ko para tumakbo sa ibang tao.

Sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, hindi ko hinihintay na piliin ako ng kahit sino.

Ako na mismo ang pumili sa sarili ko—at doon nagsimula ang buhay na matagal ko palang ipinagpapaliban.

Salamat sa pagsama sa amin at pagbabasa ng kuwento hanggang dulo