Nang bumaba si Aling Marta Reyes mula sa kanyang lumang pick-up at naramdaman ang tuyong lupang nagbibitak sa ilalim ng kanyang tsinelas, alam niyang wala nang atrasan. Ang araw sa isang liblib na bahagi ng Masbate ay walang awa—sumusunog sa mga kalawangin na bubong na yero, sa mga pagod na puno ng niyog, at sa lupang tuyong parang basag na palayok. Noong mga unang taon ng 1900s, mas mahalaga ang tubig kaysa pera, at ang buhay ay sinusukat sa bawat timba na iniigib mula sa balon.

Ang bumalik sa bahay ng kanyang mga magulang ay nangangahulugang pagsuko.
Ang manatili ay panganib.

“Kaya ko ’to,” bulong niya sa sarili.

Kaya binili niya ang lupang walang gustong lumapit.

Malayo iyon sa ilog, may halos gumuho nang kubo, at lupang napakatigas na tila ayaw patubuan kahit damo. Sinubukan siyang balaan ng notaryo sa bayan.
“Mura nga,” maingat nitong sabi. “Pero walang kinabukasan dito.”

Tahimik na nakinig si Marta. Hindi siya bumibili ng kinabukasan. Bumibili siya ng pagkakataon.

Ang bahay ay halos hindi matawag na bahay—maluluwag na tabla, tabinging pinto, at mga butas sa bubong na pinapasukan ng hangin tuwing gabi. Mahigpit na humawak sa kamay niya ang apat na taong gulang na si Lina at tumingin sa paligid.

“Dito tayo, Mama?”

Napayuko si Marta sandali, saka tumango, pinatibay ang boses.

“Dito. Aayusin natin. Paunti-unti.”

Noong unang gabi, natulog sila sa lumang kumot. Ang bunso, si Nene, ay pabalik-balik ang higa. Nanatiling gising si Marta, nakatitig sa madilim na kisame, iniisip kung sapat ba ang determinasyon ng isang ina para buhatin ang buong buhay.

Pagsikat ng araw, itinali niya si Nene sa kanyang likod, kinuha ang pala, at lumabas sa bakuran.

Nagtrabaho siya na parang bawat galaw ay panalangin—tinakpan ang mga butas, nilinis ang bakurang pinabayaan ng maraming taon, at hinukay ang lupang tumatanggi sa kanya sa bawat salok. Ilang araw lang, may mga kapitbahay nang nagtipon sa bakod.

Hindi para tumulong. Kundi para manood.

“Walang tumutubo diyan,” diretsong sabi ng isang babae.
“Umalis ang dating may-ari,” dagdag ng isa. “Hindi ka magtatagal.”

Nagpatuloy si Marta.

Naglalakad siya nang kalahating oras papunta at pabalik para umigib ng tubig. Buong pagmamalaking sumasama si Lina, may dala-dalang maliit na timba. Nagtanim si Marta ng mais, munggo, at kalabasa—ginastos ang huling baryang natitira na parang bumibili ng pag-asa.

Sumibol ang mga tanim.

Mahihina.

At namatay rin.

Lumakas ang bulungan. Bumigat ang mga tingin. At isang gabi, pagod at nanginginig, lumuhod si Marta sa tabi ng natutulog niyang mga anak at bumulong ng panalanging hindi niya alam kung paano sasabihin.

“Kung may nakabaong biyaya sa lupang ito… ipakita Mo sa akin kung saan ko hahanapin…”

Hindi sumagot ang kalangitan nang gabing iyon sa pamamagitan ng kidlat o aparisyon. Walang milagrong naganap overnight. Ngunit kinabukasan, habang ang araw ay dahan-dahang sumisikat at nagpapakita ng tuyong lupain, may napansin si Marta.

Sa pinakadulo ng kanyang lupa, sa may paanan ng isang malaking, tuyong puno ng balete na halos patay na rin, may isang maliit na bahagi ng lupa na nananatiling maitim at medyo basa. Hindi iyon napapansin ng iba dahil nakatago ito sa likod ng malalaking batong-buhay at matataas na damo.

Bitbit ang kanyang pala at ang maliit na si Lina, lumapit si Marta sa lugar na iyon. Lumuhod siya at hinukay ang lupa gamit ang kanyang mga kamay.

Isang pulgada… dalawang pulgada…

Biglang naging malamig ang lupa sa ilalim ng kanyang mga daliri. At sa ikatlong pulgada, nagsimulang umusbong ang malinaw at malamig na tubig.

Hindi iyon basta napag-ipunan ng ulan. Isang likas na bukal (underground spring) ang nakatago sa ilalim ng matigas at tuyong lupain!

Napaiyak si Marta—hindi dahil sa kalungkutan, kundi dahil sa labis na pasasalamat. Naintindihan na niya kung bakit tuyo ang ibabaw ng lupa: ang malalaking bato at matigas na luwad sa paligid ang humaharang sa tubig upang lumabas sa ibabaw, ngunit sa ilalim pala nito ay may saganang daloy ng tubig na naghihintay lamang matuklasan.

Sa sumunod na mga buwan, hindi tanim ang inuna ni Marta. Sa tulong ng kaunting natitirang lakas at determinasyon, hinukay at inayos niya ang paligid ng bukal upang maging isang malinis na balon. Gumawa siya ng mga simpleng patubig gamit ang mga baak na kawayan patungo sa kanyang bakuran.

Nang magkaroon ng tuluy-tuloy na patubig ang kanyang lupa, nagbago ang lahat.

Ang dating tuyong lupa na sinasabi ng lahat na “walang keganahan” ay naging pinakamatabang lupain sa buong baryo. Ang kanyang mga tanim na gulay, mais, at kalaunan ay mga punong pampalasa at prutas, ay lumaking malalago at masisipag magbunga. Habang ang mga kapitbahay niya ay nahihirapan tuwing tag-tuyot, ang sakahan ni Marta ay nananatiling berde at sagana.

Hindi nagtagal, ang mga kapitbahay na dating nang-uuyam sa kanya ang siya namang pumupunta sa kanyang bakuran—hindi na para manood o mangutya, kundi para bumili ng kanyang mga sariwang ani at humingi ng tubig mula sa kanyang balon.

Pagkalipas ng ilang taon, ang “lupang walang may gusto” ay naging pinakamalaking sakahan at pangunahing pinagkukunan ng ani sa bayan. Si Aling Marta, ang biyudang dating kinahabagan at pinagtawanan, ay naging simbolo ng pagsusumikap at talino sa buong Masbate. Napag-aral niya ang kanyang dalawang anak na sina Lina at Nene hanggang sa makatapos ng kolehiyo sa Maynila.

Isang hapon, habang nakatayo si Marta sa beranda ng kanyang malaki at matibay na bahay na bato, nakita niya ang malawak na sakahan na puno ng buhay. Lumapit sa kanya ang dalaga na niyang anak na si Lina at yumakap sa kanyang balikat.

“Tanda mo pa noong unang dating natin dito, Ma?” tanong ni Lina habang nakatingin sa maunlad nilang lupain.

Ngumiti si Marta, hinawakan ang kamay ng anak, at dahan-dahang tumango.

“Tanda ko, anak. Sabi nila walang kinabukasan dito. Pero nakalimutan nilang ang tunay na biyaya ay hindi nakikita sa ibabaw—ito ay pinaghihirapan at hinuhukay nang may pananampalataya.”