PINALAYAS NG BIYENAN

PINALAYAS NG BIYENAN KASAMA ANG KANYANG TATLONG BUWANG SANGGOL—NGUNIT ISANG ULILANG BISIRO ANG NAGHATID SA KANYA SA LIHIM NA PAMANA NG ISANG MAYAMANG BABAE!

BAHAGI 1 — ANG INA NA ITINABOY SA ULAN

“Lumayas ka sa bahay ko! Wala akong pakialam kung saan mo dadalhin ang anak mo!”

Iyon ang huling mga salitang narinig ni Rosario mula sa kanyang biyenang si Aling Isay bago ihagis ng matanda ang kanyang lumang maleta sa maputik na bakuran.

Mahigpit na niyakap ni Rosario ang kanyang tatlong buwang gulang na anak na si Ben. Malakas ang ulan, at halos wala nang tuyong bahagi ang manipis na kumot na nakabalot sa sanggol.

“Nanay, maawa po kayo,” pakiusap niya. “Kahit ngayong gabi lang. May lagnat po si Ben. Bukas na bukas, aalis na kami.”

Ngunit sa halip na maawa, lalo pang nagalit ang matanda.

“Huwag mo akong tawaging Nanay! Simula nang dumating ka sa buhay ng anak ko, puro kamalasan ang nangyari! At ngayong patay na si Daniel, wala ka nang karapatan sa bahay na ito!”

Parang kutsilyong tumusok sa dibdib ni Rosario ang pagbanggit sa pangalan ng kanyang asawa.

Tatlong buwan pa lamang ang nakalilipas mula nang mamatay si Daniel sa isang aksidente habang nagtatrabaho sa konstruksiyon. Hindi pa man nakakabangon si Rosario mula sa pagluluksa, kailangan na niyang harapin ang galit ng biyenan.

Bago namatay si Daniel, nangako itong magtatayo sila ng sariling bahay. Maliit lamang, ngunit may hardin at bakuran kung saan maaaring maglaro ang kanilang anak.

Ngayon, wala na ang pangarap na iyon.

Wala na rin ang lalaking nangakong poprotekta sa kanila.

“Hindi po ako humihingi ng pera,” umiiyak na sabi ni Rosario. “Kaunting panahon lang po para makahanap ako ng trabaho.”

“Hindi ko problema iyan!”

Isinara ni Aling Isay ang pinto.

Naiwan si Rosario sa ulan, hawak ang anak at ang maletang halos wala nang laman.

Mayroon lamang siyang ilang damit, lumang litrato ni Daniel, at dalawang daan at walumpung piso.

Naglakad siya nang walang tiyak na patutunguhan.

Sa bawat hakbang, lalo siyang nanghihina. Ilang oras na siyang hindi kumakain. Si Ben naman ay panay ang iyak dahil sa lamig.

Pagsapit ng dapithapon, narating niya ang isang lumang kalsadang papunta sa kabundukan.

Doon niya nakita ang isang abandonadong bukirin.

Kalawangin ang tarangkahan. Matataas ang damo. Wasak ang ilang bahagi ng bakod, at may lumang bahay sa gitna ng malawak na lupain.

Walang ilaw.

Walang tao.

Ngunit may bubong.

“At least hindi tayo mauulanan dito, anak,” bulong niya.

Dahan-dahan niyang itinulak ang tarangkahan.

Habang papalapit sa bahay, may narinig siyang mahinang ungol mula sa likod ng isang lumang kamalig.

Huminto siya.

Akala niya ay aso.

Ngunit nang lapitan niya ang pinanggagalingan ng tunog, nakita niya ang isang maliit na bisiro na nakahandusay sa basang lupa.

Payat ito, nanginginig, at halos hindi makatayo.

Sa tabi nito ay may isang matandang kabayong wala nang buhay.

Napahawak si Rosario sa kanyang bibig.

“Diyos ko… wala ka na ring nanay?”

Lumapit siya at hinaplos ang ulo ng bisiro.

Sa halip na matakot, pilit itong gumapang palapit sa kanya.

Idinikit nito ang ulo sa kanyang tuhod.

Napaluha si Rosario.

Pareho silang iniwan ng mundo.

Pareho silang walang mapuntahan.

At pareho silang may kailangang iligtas.

“Ina na rin ang nawala sa iyo,” bulong niya. “Pero hindi kita pababayaan.”

Nang gabing iyon, sa loob ng abandonadong bahay, tatlong nilalang ang nagsiksikan sa ilalim ng isang lumang kumot.

Isang inang nawalan ng asawa.

Isang sanggol na walang kamalay-malay sa kalupitan ng mundo.

At isang ulilang bisiro na naghahanap ng pagmamahal.

Hindi alam ni Rosario na ang gabing iyon ang simula ng isang kapalarang magbabago sa buong bayan.

Dahil sa ilalim ng sahig ng lumang bahay ay nakatago ang isang lihim na matagal nang hinahanap ng pinakamakapangyarihang lalaki sa kanilang lalawigan.

BAHAGI 2 — ANG LIHIM SA ILALIM NG LUMANG SAHIG

Kinabukasan, maagang nagising si Rosario sa mahinang pag-iyak ni Ben.

Wala na silang pagkain.

Ang bisiro naman ay halos hindi makatayo.

Hindi niya alam kung alin ang unang aasikasuhin.

Binalot niya si Ben sa tuyong damit at lumakad patungo sa pinakamalapit na baryo.

Sa unang bahay na kanyang nilapitan, isang matandang babaeng nagngangalang Aling Pilar ang nagbukas ng pinto.

“Anong kailangan mo, hija?”

“Pasensya na po. May nakita po akong ulilang bisiro sa lumang bukirin. Baka mayroon po kayong maitutulong para mabuhay siya.”

Tinitigan siya ng matanda.

“Sa bukirin ni Generosa?”

Napakunot-noo si Rosario.

“Generosa po?”

“Aling Generosa. Siya ang dating may-ari ng lupaing iyan. Matagal nang walang nakatira roon.”

Biglang bumilis ang tibok ng puso ni Rosario.

Ang kanyang yumaong ina ay may kapatid na nagngangalang Generosa. Bata pa siya nang huling marinig ang pangalan nito.

“Tiyahin ko po ang isang Generosa,” mahina niyang sinabi. “Generosa Villanueva.”

Nabitawan ni Aling Pilar ang hawak na baso.

“Ano ang pangalan ng nanay mo?”

“Lucinda Villanueva po.”

Napaupo ang matanda.

“Diyos ko. Ikaw pala ang anak ni Lucinda!”

Mabilis na pinapasok ni Aling Pilar si Rosario at pinakain.

Habang nagpapahinga si Ben, ikinuwento ng matanda ang kasaysayan ng bukirin.

Si Generosa Villanueva ay isang mayamang babaeng nagmamay-ari ng daan-daang ektaryang lupa. Ngunit hindi siya nag-asawa at wala siyang anak.

Kilalang matulungin si Generosa. Pinapagamit niya ang bahagi ng kanyang lupain sa mahihirap na magsasaka.

Hanggang dumating si Don Severino.

Isa itong makapangyarihang negosyanteng gustong bilhin ang buong bukirin upang gawing pribadong resort at malaking komersiyal na proyekto.

Tumanggi si Generosa.

Mula noon, sunod-sunod ang mga problema.

May mga pekeng reklamo.

May mga banta.

At isang araw, bigla na lamang nawala si Generosa sa bayan.

“Ang sabi ng iba, namatay na raw siya,” kuwento ni Aling Pilar. “Pero walang nakakita ng kanyang bangkay.”

Nanlamig si Rosario.

“Bakit po walang naghanap?”

“Maraming natakot kay Don Severino.”

Bago umalis, binigyan siya ni Aling Pilar ng pagkain at itinuro ang beterinaryong si Doktor Mateo.

Tinulungan ni Mateo ang bisiro at binigyan ito ng angkop na gatas at pangangalaga.

“Malakas ang loob ng batang kabayong ito,” sabi niya. “Pero kailangan mong maging matiyaga.”

Ngumiti si Rosario.

“Papangalanan ko po siyang Tala.”

“Bakit Tala?”

“Dahil siya ang unang liwanag na nakita ko noong pinakamadilim na gabi ng buhay ko.”

Lumipas ang ilang linggo.

Unti-unting lumakas si Tala.

Si Rosario naman ay nagsimulang maglinis ng bukirin.

Nagtanim siya ng kamote, talong, at pechay. Tinulungan siya ni Aling Pilar at ng ilang magsasaka.

Isang hapon, habang inaayos niya ang sirang sahig ng lumang bahay, napansin niyang may isang tabla na kakaiba ang tunog.

Inangat niya iyon.

Sa ilalim ay may maliit na kahong bakal.

Kinakabahan niyang binuksan ito gamit ang susi na natagpuan niya sa lumang kabinet.

Sa loob ay may mga dokumento, litrato, at isang sulat.

Nakasulat sa sobre:

PARA KAY LUCINDA O SA KANYANG MGA ANAK.

Nanginig ang kanyang mga kamay.

Dahan-dahan niyang binasa ang sulat.

“Mahal kong Lucinda,

Kung nababasa mo ito, maaaring hindi na tayo muling magkita. May mga taong gustong agawin ang lahat ng pinaghirapan ko.

Hindi ko ipinagbili ang bukirin. Hindi ko kailanman ibebenta ang lupang nagbibigay-buhay sa napakaraming pamilya.

Naghanda ako ng mga dokumentong magpapatunay sa tunay na pagmamay-ari nito. Mayroon ding habilin na nagsasaad kung sino ang nais kong magmana.

Kung dumating ang panahong hindi na ako makabalik, hanapin mo si Atty. Elena Mercado. Siya ang nakaaalam ng buong katotohanan.

Mahal kita, kapatid.

—Generosa”

Napaupo si Rosario.

May isa pang dokumento sa ilalim ng sulat.

Isang lumang titulo ng lupa.

At isang kopya ng testamento.

Nang basahin niya ang pangalan ng nakatalagang tagapagmana, halos hindi siya makahinga.

ROSARIO VILLANUEVA.

Ang pangalan niya bago siya nagpakasal.

Ngunit bago pa niya lubusang maunawaan ang natuklasan, may humintong itim na sasakyan sa labas.

Tatlong lalaki ang bumaba.

Ang nasa gitna ay nakasuot ng mamahaling amerikana.

Si Don Severino.

“Magandang hapon,” malamig nitong bati. “Narinig kong may babaeng naninirahan sa lupa ko.”

Itinago ni Rosario ang mga dokumento sa likod ng kanyang damit.

“Hindi po sa inyo ang lupang ito.”

Ngumiti ang lalaki.

“Talaga?”

Lumapit ito.

“Kung gayon, may pitong araw ka para patunayan iyan.”

Tumingin ito sa bahay, sa mga taniman, at sa maliit na bisiro.

“Dahil sa ikawalong araw, wala nang matitirang nakatayo rito.”

BAHAGI 3 — ANG BABAENG HINDI NA MULING YUYUKO

Hindi nakatulog si Rosario nang gabing iyon.

Paulit-ulit niyang binasa ang sulat ni Generosa.

Kung totoo ang mga dokumento, maaaring siya ang tagapagmana ng bukirin.

Ngunit paano niya lalabanan ang isang lalaking may pera, koneksiyon, at kapangyarihan?

Kinabukasan, nagtungo siya sa munisipyo kasama si Aling Pilar.

Doon nila hinanap si Atty. Elena Mercado.

Isang babaeng nasa edad limampu ang sumalubong sa kanila.

Nang makita ni Elena ang lumang sobre, biglang nagbago ang kanyang mukha.

“Saan mo ito nakuha?”

“Sa bahay po ni Aling Generosa.”

Binasa ng abogado ang sulat.

Pagkatapos ay tiningnan niya si Rosario.

“Anak ka ni Lucinda?”

“Opo.”

Napaluha si Elena.

“Dalawampung taon kitang hinintay.”

Hindi agad nakapagsalita si Rosario.

Ipinaliwanag ni Elena na bago mawala si Generosa, gumawa ito ng pormal na testamento na iniingatan ng kanyang opisina.

Sa testamento, nakasaad na mapupunta ang bukirin kay Rosario kapag pumanaw si Generosa, basta matukoy ang kanyang pagkakakilanlan at maayos ang legal na proseso.

Ngunit may isang malaking problema.

Walang opisyal na patunay na patay na si Generosa.

At may mga dokumentong nagsasabing naibenta na raw niya ang lupa kay Don Severino.

“Peke ang mga iyon,” mariing sabi ni Elena. “Pero kailangan nating patunayan.”

Sa mga sumunod na buwan, nagsimula silang mag-imbestiga.

Nakilala ni Rosario ang mga magsasakang nawalan ng lupa dahil kay Don Severino.

May matandang mag-asawang pinalayas mula sa kanilang tahanan.

May magsasakang pinilit pumirma sa kasulatang hindi niya nabasa.

May pamilyang nawalan ng sakahan matapos palitan ang mga rekord sa munisipyo.

Unti-unting nabuo ang isang nakakagulat na larawan.

Hindi lamang bukirin ni Generosa ang pinagnanasaan ni Don Severino.

Marami na itong lupang nakuha sa pamamagitan ng pananakot at pamemeke.

Samantala, patuloy na nagsikap si Rosario.

Lumipas ang dalawang taon.

Ang dating tuyong bukirin ay naging masaganang sakahan.

May taniman ng gulay, mga puno ng saging, manok, kambing, at malawak na pastulan.

Lumaki rin si Tala at naging isang magandang kabayo.

Si Ben, na ngayo’y dalawang taong gulang, ay masayang tumatakbo sa bakuran habang binabantayan ng mga kapitbahay.

Ngunit isang umaga, dumating ang isang opisyal na abiso.

May utos na lisanin ang lupa habang dinidinig ang usapin sa pagmamay-ari.

Sa ibaba ng dokumento ay may pirma ng isang opisyal na malapit kay Don Severino.

Napahawak si Rosario sa mesa.

“Paano ang mga taong nagtatrabaho rito?”

Tahimik si Elena.

“Lalaban tayo. Pero kailangan nating kumilos agad.”

Kinagabihan, habang natutulog si Ben, may narinig si Rosario na ingay sa kamalig.

Lumabas siya at nakita ang dalawang lalaking may dalang mga galon ng gasolina.

“Hoy! Anong ginagawa ninyo?”

Nagulat ang mga lalaki.

Isa sa kanila ang nagtulak kay Rosario.

Bumagsak siya sa lupa.

Ngunit bago pa makalapit ang lalaki, malakas na humalinghing si Tala.

Sumipa ang kabayo sa lumang bakod, dahilan upang bumagsak ang mga kahoy sa harap ng mga salarin.

Nagising ang mga manggagawa.

Tumakbo ang dalawang lalaki, ngunit nahuli ang isa.

Sa presinto, umamin itong binayaran sila upang sunugin ang kamalig.

At ang nagbigay ng utos?

Isang tauhan ni Don Severino.

Ngunit hindi iyon ang pinakamalaking natuklasan.

Sa bulsa ng nahuling lalaki ay may litrato ng isang matandang babae.

Nang makita iyon ni Aling Pilar, napasigaw siya.

“Si Generosa!”

Sa likod ng litrato ay may nakasulat na pangalan ng isang pribadong pasilidad sa kabilang lalawigan.

Biglang tumayo si Atty. Elena.

“Rosario, maaaring buhay pa ang tiyahin mo.”

BAHAGI 4 — ANG KATOTOHANANG NAGPABAGSAK SA MAKAPANGYARIHANG DON

Kinabukasan, bumiyahe si Rosario, Atty. Elena, at dalawang imbestigador patungo sa pasilidad na nakasulat sa litrato.

Tatlong oras ang kanilang nilakbay.

Nang makarating sila, isang matandang tagapangasiwa ang sumalubong.

Hiniling nilang makita si Generosa Villanueva.

Namutla ang babae.

“Wala pong pasyenteng ganyan ang pangalan dito.”

Ngunit inilabas ni Elena ang mga dokumentong nagpapatunay sa kanilang legal na kahilingan para sa imbestigasyon.

Makalipas ang ilang oras, natuklasan nilang may isang babaeng nakarehistro sa ibang pangalan.

Maria Santos.

Walong taon na itong naninirahan sa pasilidad.

Nang buksan ang silid, nakita ni Rosario ang isang payat na matandang babaeng nakaupo sa wheelchair.

Maputi na ang buhok.

Nanginginig ang mga kamay.

Ngunit nang makita nito ang lumang litrato ni Lucinda, bigla itong napaiyak.

“Lucinda…”

Lumuhod si Rosario sa harap niya.

“Tiya Generosa?”

Dahan-dahang itinaas ng matanda ang mukha.

“Sino ka?”

“Ako po si Rosario. Anak ni Lucinda.”

Napahawak si Generosa sa kanyang dibdib.

“Rosario? Ang maliit kong pamangkin?”

“Opo, Tiya.”

Niyakap siya ng matanda.

Matagal silang umiyak.

Nang kumalma si Generosa, ikinuwento niya ang nangyari.

Walong taon na ang nakalilipas, nagkaroon siya ng malubhang karamdaman. Habang nagpapagamot, sinamantala ni Don Severino ang kanyang kalagayan.

May mga taong nagdala sa kanya sa pasilidad at gumamit ng pekeng pahintulot upang pigilan ang kanyang pakikipag-ugnayan sa pamilya.

Sinabi sa mga tao sa baryo na umalis siya nang kusa.

Samantala, may mga dokumentong ginawa upang magmukhang ipinagbili niya ang bukirin.

“Sinubukan kong magsulat,” umiiyak na sabi ni Generosa. “Pero hindi nakararating ang mga sulat ko.”

Hinawakan ni Rosario ang kanyang kamay.

“Hindi na po kayo nag-iisa.”

Nang makabalik sila sa bayan, agad na nagsumite ng mga ebidensiya si Elena sa korte.

Humiling sila ng proteksiyon para kay Generosa at ng agarang pagsusuri sa mga dokumento ni Don Severino.

Dumating ang araw ng pagdinig.

Punong-puno ang korte.

Nasa isang panig si Don Severino, kasama ang kanyang mamahaling mga abogado.

Sa kabilang panig ay si Rosario, si Elena, at ang mga magsasakang matagal nang natatakot magsalita.

Ngumisi si Don Severino nang makita si Rosario.

“Akala mo ba matatalo mo ako dahil sa ilang lumang papel?”

Hindi sumagot si Rosario.

Tumayo si Elena.

“Mahal na Hukom, mayroon kaming bagong saksi.”

Bumukas ang pinto.

Pumasok si Generosa, sakay ng wheelchair.

Namutla si Don Severino.

“Ano… paano…”

Tahimik na itinulak ni Rosario ang wheelchair ng kanyang tiyahin papunta sa harap.

Tinanong ng hukom si Generosa kung kinikilala niya ang kasulatang ginamit ni Don Severino.

Tiningnan ito ng matanda.

“Hindi ko iyan pinirmahan.”

Nagkagulo sa loob ng korte.

Nagpatuloy si Generosa.

“Hindi ko ipinagbili ang bukirin ko. At hindi ko pinahintulutan ang sinuman na kunin ito.”

Iniharap ni Elena ang mga orihinal na dokumento, rekord ng pasilidad, pagsusuri sa mga lagda, at testimonya ng mga saksi.

Lumabas din ang mga mensaheng nag-uugnay sa tauhan ni Don Severino sa tangkang panununog.

Isa-isang gumuho ang kanyang mga kasinungalingan.

Ngunit bago matapos ang pagdinig, tumayo si Don Severino.

“Wala kayong mapapatunayan! Lahat ng ito ay gawa-gawa lamang!”

Dahan-dahang humarap sa kanya si Generosa.

“Severino, ang pera mo ay nakabili ng katahimikan ng maraming tao. Pero hindi nito kayang baguhin ang katotohanan.”

Walang naisagot ang lalaki.

Pagkaraan ng ilang linggo, naglabas ng pasya ang korte.

Ipinawalang-bisa ang mga pekeng kasulatang ginamit upang angkinin ang bukirin.

Kinilala ang patuloy na pagmamay-ari ni Generosa, at iniutos ang mga kinakailangang pagwawasto sa mga rekord.

Inirekomenda rin ang karagdagang imbestigasyon sa pamemeke, pananakot, at tangkang panununog.

Hindi pa roon nagtapos ang mga kasong kinaharap ni Don Severino.

Ngunit sa unang pagkakataon, hindi na siya kinatatakutan ng buong bayan.

Paglabas ng korte, niyakap ni Rosario ang kanyang tiyahin.

“Nanalo po tayo.”

Umiling si Generosa.

“Hindi, anak. Nabawi natin ang matagal nang dapat manatili sa mga taong nagmamahal sa lupa.”

Pagkatapos ay may iniabot siyang sobre.

“Rosario, may isang bagay pa akong kailangang sabihin sa iyo.”

Binuksan ni Rosario ang sobre.

Isang bagong kasulatan ang nasa loob.

At nang mabasa niya ang nilalaman, napahagulhol siya.

Dahil hindi lamang ang lumang bukirin ang nais ipamana ni Generosa.

Mayroon pa itong ibang mga lupain na matagal nang pinangangasiwaan sa ilalim ng isang legal na trust.

At si Rosario ang pinili niyang mamahala sa mga iyon para sa kapakanan ng mga magsasaka at kanilang mga pamilya.

BAHAGI 5 — ANG BABAENG WALANG TAHANAN NA NAGING PAG-ASA NG BUONG BAYAN

Lumipas ang limang taon.

Ang dating abandonadong bukirin ay naging sentro ng isang matagumpay na kooperatiba.

May malalawak na taniman.

May mga pasilidad para sa mga hayop.

May maliit na paaralan para sa mga anak ng mga magsasaka.

At may klinikang nagbibigay ng murang serbisyong medikal sa mga pamilyang nangangailangan.

Sa tulong ni Generosa, Atty. Elena, at ng mga kasapi ng kooperatiba, napangalagaan ni Rosario ang mga lupain at nabigyan ng hanapbuhay ang daan-daang pamilya.

Hindi niya inangkin ang lahat ng tagumpay.

“Hindi ito nagawa ng isang tao lamang,” lagi niyang sinasabi. “Bunga ito ng pagtutulungan.”

Si Ben ay lumaki bilang isang masayahin at mabait na bata.

Si Tala naman ay naging malaking kabayong may makintab na balahibo.

Tuwing umaga, magkasamang naglalakad si Ben at Tala sa pastulan.

Isang araw, habang nakaupo si Rosario sa ilalim ng puno, may humintong lumang traysikel sa harap ng bukirin.

Bumaba ang isang matandang babaeng nakasuot ng kupas na damit.

Si Aling Isay.

Halos hindi siya makilala ni Rosario.

Payat na ang matanda.

Mahina ang kanyang paglakad.

At wala na ang dating yabang sa kanyang mga mata.

“Rosario…”

Tumayo si Rosario.

“Aling Isay?”

Nagsimulang umiyak ang matanda.

“Anak… maaari ba kitang makausap?”

Pinaupo siya ni Rosario at binigyan ng tubig.

Matagal bago nakapagsalita si Aling Isay.

“Alam kong wala akong karapatang humingi ng kahit ano sa iyo.”

Tahimik na nakinig si Rosario.

“Nang mamatay si Daniel, galit ako sa buong mundo. Sinisi kita dahil hindi ko matanggap na wala na ang anak ko.”

Tumulo ang kanyang mga luha.

“Pero walang dahilan para itaboy kita. Lalo na ang apo ko.”

Napayuko siya.

“Patawarin mo ako, Rosario.”

Naramdaman ni Rosario ang pagbabalik ng mga alaala.

Ang gabing umuulan.

Ang maletang itinapon sa putikan.

Ang iyak ng kanyang sanggol.

Ang takot na baka wala silang matulugan.

Matagal niyang hinintay ang paghingi ng tawad na iyon.

Ngunit ngayong narinig na niya, hindi na galit ang nangingibabaw sa kanyang puso.

Kundi katahimikan.

“Aling Isay,” mahina niyang sinabi, “hindi ko makakalimutan ang nangyari. Pero ayoko na ring dalhin ang galit habang-buhay.”

Tumingin siya sa matanda.

“Pinapatawad ko po kayo.”

Napahagulhol si Aling Isay.

Sa sandaling iyon, dumating si Ben.

“Inay, sino po siya?”

Napatingin ang matanda sa batang lalaki.

“Ben…”

Lumuhod siya.

“Ako ang lola mo.”

Tumingin si Ben sa kanyang ina.

Tumango si Rosario.

Dahan-dahang lumapit ang bata.

“Lola, bakit po kayo umiiyak?”

Hindi makasagot si Aling Isay.

Niyakap siya ni Ben.

“Okay lang po. Sabi ni Inay, puwedeng magsimula ulit ang mga taong marunong humingi ng tawad.”

Lalong napaiyak ang matanda.

Hindi agad naging madali ang kanilang relasyon.

Ngunit binigyan ni Rosario si Aling Isay ng pagkakataong makilala ang kanyang apo at unti-unting ituwid ang nakaraan.

Samantala, tumanda rin si Generosa.

Sa kanyang mga huling taon, masaya niyang pinagmamasdan ang bukiring minsang muntik nang maagaw sa kanya.

Isang hapon, habang magkatabi sila ni Rosario sa beranda, hinawakan niya ang kamay ng pamangkin.

“Alam mo ba kung bakit ikaw ang pinili kong tagapagmana?”

Umiling si Rosario.

“Dahil anak po ako ng kapatid ninyo?”

Ngumiti si Generosa.

“Bahagi iyon. Pero may mas mahalagang dahilan.”

Tumingin siya sa malawak na lupain.

“Noong wala kang anumang maipagmamalaki, nagawa mo pa ring iligtas ang isang nilalang na mas mahina kaysa sa iyo.”

Napatingin si Rosario kay Tala.

“Ang bisiro po?”

Tumango si Generosa.

“Hindi mo alam kung saan ka kukuha ng pagkain. Hindi mo alam kung paano bubuhayin ang anak mo. Pero pinili mo pa ring tumulong.”

Napaluha si Rosario.

“Hindi ko po kayang iwan siya.”

“At iyan ang dahilan kung bakit alam kong hindi mo rin pababayaan ang mga taong umaasa sa lupaing ito.”

Mahigpit na niyakap ni Rosario ang kanyang tiyahin.

Makalipas ang ilang taon, mapayapang pumanaw si Generosa.

Iniwan niya ang kanyang mga ari-arian alinsunod sa mga legal na kasulatang inayos nila ni Elena.

Naging pangunahing tagapangasiwa si Rosario ng mga lupain at ng pundasyong itinatag para sa mga magsasaka.

Hindi niya ginamit ang kapangyarihan upang maghiganti.

Ginamit niya ito upang magbigay ng pagkakataon sa mga taong minsang nawalan ng pag-asa.

Isang umaga, tumayo si Rosario sa gitna ng bukirin.

Nasa tabi niya si Ben.

Sa kabilang panig ay si Tala, na matanda na ngunit malakas pa rin.

“Inay,” tanong ni Ben, “totoo po bang dito tayo unang natulog noong wala tayong bahay?”

Tumango si Rosario.

“Oo, anak.”

“Natakot po ba kayo noon?”

Napangiti siya nang malungkot.

“Sobra.”

“Paano po kayo naging matapang?”

Tumingin si Rosario sa kanyang anak.

“Dahil kahit natatakot ako, kailangan kong ipaglaban ang buhay natin.”

Hinaplos ni Ben ang ulo ni Tala.

“At si Tala po?”

“Si Tala ang nagpaalala sa akin na kahit wala tayong maibigay, mayroon pa rin tayong pagmamahal.”

Tahimik silang tumingin sa bukirin.

Ang dating tuyong lupa ay puno na ngayon ng buhay.

Ang dating sirang bahay ay naging tahanan ng maraming alaala.

At ang babaeng minsang itinaboy sa gitna ng ulan ay naging isa sa mga pinakaginagalang na tao sa buong bayan.

Hindi dahil sa kanyang kayamanan.

Hindi dahil sa lawak ng kanyang lupain.

Kundi dahil sa kabutihang hindi niya binitiwan kahit noong wala na siyang natitira.

Niyakap ni Ben ang kanyang ina.

“Mahal kita, Inay.”

“Mahal na mahal din kita, anak.”

Sa malayo, sumikat ang araw sa ibabaw ng mga taniman.

Mahinang humalinghing si Tala, na para bang binabati ang isang panibagong umaga.

At sa sandaling iyon, naalala ni Rosario ang unang gabing dumating siya sa bukirin.

Wala siyang pera.

Wala siyang tahanan.

Wala siyang kasiguruhan sa kinabukasan.

Ngunit mayroon siyang anak na kailangang mahalin.

At isang ulilang bisiro na pinili siyang pagkatiwalaan.

Hindi niya alam noon na ang dalawang munting buhay na iyon ang magbibigay sa kanya ng lakas upang harapin ang pinakamalaking laban ng kanyang buhay.

MI HIJO ME CERRÓ LA PUERTA EN NOCHEBUENA Y DIJO QUE YO NO ERA NADIE. ESA…

CAPÍTULO 1 — LA NAVIDAD EN QUE DEJÉ DE SER BIENVENIDAMe llamo Margaret Whitmore.Durante toda mi vida, la Navidad significó una sol…

THE NIGHT BEFORE MY WEDDING, I OVERHEARD MY BRIDESMAIDS PLOTTING TO DEST…

THE NIGHT BEFORE MY WEDDING, I OVERHEARD MY BRIDESMAIDS PLOTTING TO DESTROY IT — BUT THEY NEVER EXPECTED WHAT I DID NEXTPART 1 — T…

MI HIJA SE NEGÓ A LEVANTARSE DE LA SILLA DESPUÉS DE SU CLASE DE HISTORIA…

MI HIJA SE NEGÓ A LEVANTARSE DE LA SILLA DESPUÉS DE SU CLASE DE HISTORIA. CUANDO LLEGUÉ A LA ESCUELA, ME SUPLICÓ: “¡MAMÁ, SACA AL…

Dahil kung minsan, ang pintong malupit na isinasara sa atin ng ibang tao ay siyang nagtutulak sa atin patungo sa tahanang tunay na nakalaan para sa atin.

WAKAS.

About Tok muy day ey klas tv bro jam copy

View all posts by Tok muy day ey klas tv bro jam copy →

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *