Bahagi 1

Nang ako mismo ang humiling ng diborsyo, abala pa rin ang asawa ko sa pag-aalo sa dati niyang kasintahan dahil masama raw ang pakiramdam nito.

Hindi man lang siya nag-angat ng tingin.

“Sa wakas, ikaw na rin ang humihingi ng diborsyo?”

Sa limang taon naming pagsasama bilang mag-asawa, tuwing nag-aaway kami, siya ang laging unang nagbabanggit ng diborsyo.

At sa bawat pagkakataon, sigurado siyang ako ang unang susuko at hihingi ng tawad.

“Bakit?” tanong niya.

Itinuro ko ang screen ng cellphone niyang puno ng mga mensaheng nagpapalakas ng loob sa dati niyang kasintahan.

“Hindi pa ba sapat ang dahilan na ito?”

Napakunot-noo siya.

“Malungkot lang siya kaya inaalo ko. Magkaibigan lang kami.”

Pagkatapos ay bahagya siyang ngumisi.

“Kung wala ka man lang tiwala, edi magdiborsyo tayo.”

Inilapag ko sa harapan niya ang kasunduang may pirma ko na.

“Sige. Pirmahan mo.”

Bahagya siyang natigilan bago agad pumirma.

“Bahala ka sa gusto mong gawin.”

Hindi dahil pinagbigyan niya ako.

Kundi dahil hindi siya naniwalang kaya kong wakasan ang kasal naming dalawa.

Pero sa pagkakataong ito…

Talagang gusto ko nang makipagdiborsyo.

At ayoko na ring habulin pa siya.

…

Tanging tunog ng bolpen sa papel ang maririnig sa silid.

Pagkapirma niya, itinulak niya pabalik sa akin ang kasunduan.

“Kunin mo.”

Malamig pa rin ang tono niya, parang nag-uutos lang.

Eksaktong sandaling iyon, tumawag sa video call ang dati niyang kasintahan.

Agad niya itong sinagot.

“Salamat dahil nandiyan ka para sa akin…”

Nanginginig ang boses ng babae.

“Kung wala ka, baka hindi ko na kinaya.”

Napangiti siya nang may lambing.

“Huwag kang mag-isip ng kung anu-ano. Kakahiwalay mo lang naman.”

“Malungkot din naman talaga ako…”

Lambing ng babae.

“Hindi mo lang nakita.”

Tahimik akong yumuko.

Sa loob ng maraming taon…

Kapag nalulungkot ang babaeng iyon…

Lagi siyang unang sumusulpot.

Kapag may sakit ito…

Kahit madaling-araw ay pupuntahan niya.

Kapag kaarawan nito…

Matagal na niyang naihahanda ang regalo.

Kaunting pagbabago lang sa emosyon ng babae…

Siya agad ang unang nakakapansin.

Samantalang ang pinakamadalas niyang ibigay sa akin…

Ay ang salitang “diborsyo.”

Huminga ako nang malalim.

“Bukas aalis na ako.”

Lumingon siya.

“Talaga? Kung gusto mong umalis, umalis ka.”

Biglang nagsalita ang dati niyang kasintahan.

“Nandiyan pa ba si Ate?”

Napangiti siya.

“Oo. Kapipirma lang namin ng mga papel ng diborsyo.”

Nagkunwari itong nagulat.

“Hindi naman dahil sa akin, ‘di ba?”

Pagkatapos ay sinadya nitong lakasan ang boses.

“Ate, huwag mo sana akong maintindihan nang mali. Magkaibigan lang talaga kami.”

Napangiti ako.

Kung magkaibigan lang talaga…

Hindi na sana kailangang paulit-ulit pang ipaliwanag.

Agad siyang nagtanggol.

“Wala itong kinalaman sa iyo.”

“Siya lang ang masyadong nag-iisip.”

“Magkasama kaming lumaki.”

“Ano bang masama roon?”

Tama siya.

Sa puso ng asawa ko…

Ang dati niyang kasintahan ang laging nauuna.

Kahit matagal na silang naghiwalay.

Hindi kailanman nawala ang espesyal na lugar nito sa puso niya.

Mahinahon kong sinabi,

“Tama. Wala naman talaga.”

“Kaya hindi na ako hahadlang sa inyong dalawa.”

Napakunot-noo siya.

“Alam mo naman kung ano ang relasyon namin.”

“Alam ko.”

Kinuha ko ang kasunduan at lumabas ng silid.

Sa likuran ko, muling nagsalita ang babae.

“Hindi mo ba susuyuin si Ate?”

Agad siyang sumagot.

“Hindi na kailangan.”

“Kusang mawawala rin ang tampo niya.”

Doon ko tuluyang naunawaan.

Hindi pala siya marunong manuyo.

Marunong siya.

Hindi lang ako ang taong gusto niyang suyuin.

…

Nagsimula akong mag-empake.

Inilagay ko sa maleta ang lahat ng mahahalagang dokumento.

Nang makita ko ang aming marriage certificate, kinuha ko lang ang sarili kong kopya.

Kakailanganin ko pa iyon.

Nakasandal siya sa pintuan.

“Talaga bang aalis ka?”

“Lilipat na ako.”

Ngumisi siya.

“Tama na ang pag-iinarte.”

“Babalik ka rin.”

Hindi ako sumagot.

Tahimik lang akong nagpatuloy sa pag-aayos ng gamit.

Muli siyang nagsalita.

“Dahil lang sa ilang mensahe, gusto mo nang makipagdiborsyo.”

“Napakakitid talaga ng isip mo.”

Tiningnan ko siya.

At sa unang pagkakataon…

Pakiramdam ko ay pagod na pagod na ako.

“Sige.”

“Sabihin mo nang makitid ang isip ko.”

Hindi ko na gustong magpaliwanag pa.

…

Kinabukasan.

Hinila ko ang maleta palabas ng bahay.

Parang walang nangyari.

“Sa loob ng dalawang araw, dito muna titira ang dati kong kasintahan.”

Hindi iyon tanong.

Isa iyong utos.

“Bahala ka.”

Nagpatuloy siya.

“Dapat pumunta ka rin.”

“Baka isipin niyang galit ka sa kanya.”

Hindi ako sumagot.

Tumingin siya sa relo.

“Sunduin ko muna siya.”

Habang bubuksan na niya ang pinto…

Tinawag ko siya.

“Sandali.”

Lumingon siya.

Punong-puno ng kumpiyansa ang mukha niya.

Marahil ay inakala niyang…

Magsosorry na naman ako gaya ng dati.

Pero kalmado ko lang siyang tinanong.

“May oras ka ba bukas?”

“Kung oo, puntahan na natin ang opisina para tapusin ang proseso ng diborsyo.”

Biglang nagbago ang mukha niya.

“Seryoso ka?”

“Tama na ang drama.”

Mahinahon kong sinabi,

“Kailangan din naman nating tapusin ang lahat ng proseso.”

Naiinis niya akong pinutol.

“Lahat ng tao alam na hindi mo kayang mabuhay nang wala ako.”

“Tama na.”

Pagkasabi noon…

Isinara niya ang pinto at umalis.

…

Kinagabihan.

Nagpadala ako ng mensahe.

“Alas nuwebe ng umaga bukas. Huwag mong kalilimutan.”

Matagal bago siya sumagot.

Voice message ang ipinadala.

Pero nang pakinggan ko…

Hindi boses ng asawa ko ang narinig.

Kundi ng dati niyang kasintahan.

“Ate, ano po ba ang meron sa alas nuwebe? Nandito kami ngayon sa welcome party na inihanda niya para sa akin. Gusto mo bang pumunta?”

Kasunod noon…

May isa pang boses na narinig mula sa kabilang linya.

“Grabe, Ate… komportable ka talagang mag-reply gamit ang cellphone niya. Hindi ka ba natatakot na magselos siya?”

Bahagi 2

Nang marinig ko ang boses ng babaeng iyon mula sa voice message, ilang segundo akong nanatiling nakatitig sa screen ng cellphone.

Hindi dahil nasaktan pa ako gaya ng dati, kundi dahil sa wakas, malinaw na malinaw na sa akin kung gaano kababa ang tingin nila sa akin.

Sa kabilang linya, naririnig ko ang tawanan, ang ingay ng mga baso, at ang masasayang pagbati para sa pagbabalik ng dati niyang kasintahan.

Para bang ang bahay na minsang tinuring kong tahanan ay naging lugar ng pagdiriwang para sa pagkawala ko.

Ilang sandali pa, may isa pang boses na pabirong nagsalita.

— Ate, baka naman ikaw na talaga ang tunay na may-ari ng cellphone niya?

Nagtawanan ang lahat.

Pagkatapos ay narinig ko ang mahinang boses ng dati niyang kasintahan.

— Huwag kayong ganyan. Baka magalit si Ate.

Ngunit sa tono niya, walang kahit kaunting takot.

Puno iyon ng tagumpay.

Pinatay ko ang voice message at nagpadala lamang ng isang maikling sagot.

— Pakisabi sa kanya, alas nuwebe bukas. Hindi ako pupunta sa party.

Pagkatapos noon, pinatay ko ang cellphone.

Kinabukasan, maaga akong gumising.

Isinuot ko ang pinakasimpleng damit, inayos ang mga papeles, at tahimik na pumunta sa tanggapan kung saan namin dapat ayusin ang proseso ng paghihiwalay.

Alas nuwebe.

Wala siya.

Alas nuwebe y medya.

Wala pa rin.

Alas diyes.

Sa wakas, tumunog ang cellphone ko.

Siya iyon.

Pagkasagot ko, agad kong narinig ang inis sa boses niya.

— Ano na naman ba ito? Hindi mo ba alam na napagod ako kagabi? Kailangan mo ba talagang gawing seryoso ang biro mong ito?

Napatingin ako sa orasan.

— Late ka na ng isang oras.

Tumawa siya nang malamig.

— At ano ngayon? Akala mo ba dahil naghintay ka roon, kailangan ko nang sumunod sa drama mo?

Huminga ako nang malalim.

— Sige. Kung ayaw mong pumunta ngayon, ipapasa ko na lang sa abogado ang susunod na hakbang.

Saglit siyang natahimik.

Marahil noon lamang niya naramdaman na iba ang tono ko.

Hindi ako umiiyak.

Hindi ako nagmamakaawa.

Hindi ako nagtatanong kung mahal pa ba niya ako.

— Abogado? ulit niya.

— Oo. Ayoko nang sayangin ang oras ko.

Bigla siyang natawa nang pilit.

— Ginagamit mo na talaga ang salitang abogado para takutin ako? Sige. Gawin mo ang gusto mo. Tingnan natin kung hanggang saan ang kaya mong gawin.

Pinutol niya ang tawag.

Hindi na ako nagulat.

Umalis ako sa tanggapan, dumiretso sa opisina ng abogado, at iniwan ang lahat ng dokumento.

Nang hapon ding iyon, sinimulan na ang proseso.

Pagbalik ko sa inuupahan kong maliit na apartment, tahimik ang paligid.

Walang sigawan.

Walang malamig na tingin.

Walang cellphone na laging inuuna kaysa sa akin.

Sa unang pagkakataon sa loob ng limang taon, nakahinga ako nang maluwag.

Ngunit ang katahimikan ay hindi nagtagal.

Kinagabihan, sunod-sunod na tumawag ang asawa ko.

Hindi ko sinagot.

Pagkatapos ay dumating ang mga mensahe mula sa mga kaibigan niya.

— Ate, sobra ka naman. Birthday lang ng dati niyang kasintahan, bakit mo pinalaki?

— Mag-asawa kayo. Normal lang ang tampuhan.

— Alam naman naming mahal na mahal mo siya. Huwag ka nang magpakahirap.

Binasa ko iyon nang walang emosyon.

Noon, baka nagmadali na akong bumalik.

Baka nag-sorry na ako kahit ako ang nasaktan.

Ngunit ngayon, isa-isa kong binura ang mga mensahe.

Makalipas ang dalawang araw, araw ng kaarawan ng dati niyang kasintahan.

Hindi ako pumunta.

Ngunit bandang gabi, isang larawan ang ipinadala sa akin ng isang kakilala.

Nandoon ang asawa ko, nakatayo sa tabi ng dati niyang kasintahan.

May cake sa harap nila.

Nakangiti ang babae, hawak ang braso niya, habang ang singsing sa daliri ng asawa ko ay malinaw na nakikita.

Kasunod noon ay isa pang mensahe.

— Ate, kumakalat na ito. May nag-post.

Binuksan ko ang link.

Sa video, may nagtanong sa kanya.

— Kuya, nasaan ang asawa mo?

Tumawa ang dati niyang kasintahan at pabirong sumagot.

— Baka nagtatampo pa rin.

Nagtawanan ang lahat.

Pagkatapos, nakita kong hindi man lang itinanggi ng asawa ko.

Hawak niya pa ang baso at malamig na sinabi.

— Hayaan ninyo siya. Babalik din iyon.

Sa sandaling iyon, may huling bagay na tuluyang naputol sa loob ko.

Kinabukasan, ipinadala ng abogado ko ang opisyal na abiso sa kanya.

Kasama roon ang paghahati ng ari-arian, pag-alis ko sa lahat ng obligasyong nakapangalan sa aming dalawa, at ang malinaw na pahayag na hindi ko na tatanggapin ang anumang personal na pakikipag-usap mula sa kanya maliban sa legal na usapin.

Tanghali nang tumawag siya muli.

Sa pagkakataong iyon, sinagot ko.

Hindi na malamig ang boses niya.

May bahid na ng galit at pagkalito.

— Ano ang ibig sabihin ng mga papel na ito?

Kalmado akong sumagot.

— Ibig sabihin, seryoso ako.

— Ginagawa mo ito dahil nagseselos ka sa kanya?

— Hindi.

Ginagawa ko ito dahil tapos na ako.

Sa kabilang linya, narinig kong huminga siya nang mabigat.

— Nasaan ka? Mag-usap tayo.

— Wala na tayong dapat pag-usapan.

Bigla siyang nagtaas ng boses.

— Asawa pa rin kita! Hindi ka basta-basta aalis nang ganito!

Bago pa ako makasagot, may narinig akong mahinang boses ng babae mula sa likod niya.

— Hayaan mo na siya. Babalik din naman siya kapag napagod na.

Napangiti ako nang mapait.

— Paki-loudspeaker mo.

Natigilan siya.

— Ano?

— Paki-loudspeaker mo. Gusto kong marinig niya.

Ilang segundo ang katahimikan.

Pagkatapos ay sinabi ko nang malinaw, mabagal, at walang panginginig.

— Hindi na ako babalik.

At simula ngayon, ang lahat ng ginamit ninyo laban sa akin, isa-isa kong babawiin.

Sa kabilang linya, biglang nawala ang lahat ng ingay.

At bago ko pinutol ang tawag, narinig ko ang unang pagkakataong nanginginig ang boses ng asawa ko.

— Ano ang ibig mong sabihin?

Bahagi 3

Pagkaputol ko ng tawag, hindi na ako muling lumingon sa nakaraan.

Ilang araw ang lumipas, sunod-sunod na ipinadala ng abogado ko ang mga kinakailangang dokumento.

Noon lang lubos na naunawaan ng asawa ko na hindi na ito simpleng tampuhan.

Hindi na rin ito isa na namang pagbabanta ng diborsyo na maaari niyang balewalain.

Totoo na ang lahat.

Ilang beses siyang nagtungo sa dati naming bahay, ngunit wala na ako roon.

Tinawagan niya ang mga kaibigan ko, pati ang mga kamag-anak ko, ngunit wala ni isa ang nagsabi kung nasaan ako.

Sa unang pagkakataon, siya ang naghahanap habang ako naman ang tumatangging magpakita.

Makalipas ang ilang linggo, dumating ang araw ng pinal na pagdinig.

Tahimik akong dumating kasama ang abogado ko.

Nang makita niya ako, mabilis siyang lumapit.

Halatang hindi na siya makatulog nang maayos.

Namayat siya at wala na ang dating kumpiyansa sa kanyang mukha.

Mahina niyang sinabi,

— Pwede ba tayong mag-usap?

Kalmado akong tumingin sa kanya.

— Lahat ng dapat pag-usapan ay nasa loob ng mga dokumento.

Napayuko siya.

— Nagkamali ako. Akala ko… hindi mo talaga ako iiwan.

Bahagya akong ngumiti.

— Iyan ang pinakamalaki mong pagkakamali.

Akala mo habang buhay kitang pipiliin kahit paulit-ulit mo akong hindi pinipili.

Wala siyang naisagot.

Maya-maya ay dumating ang dati niyang kasintahan.

Paglapit pa lang nito ay ramdam na ang tensyon.

Hindi na ito kasingtaas ng tingin sa sarili gaya noong araw ng party.

Pilit siyang ngumiti.

— Ate, baka pwede pa kayong magkaayos.

Hindi ko siya pinansin.

Sa halip ay tumingin ako sa asawa ko.

— Noon, lagi mong sinasabing wala kayong mali dahil magkaibigan lang kayo.

Ngayon wala na akong karapatan na magreklamo.

Pwede na kayong magsama nang walang humahadlang.

Biglang namutla ang babae.

Hindi niya inaasahang ganoon ang maririnig niya.

Pagkatapos ng pirmahan, opisyal nang natapos ang aming kasal.

Walang sigawan.

Walang iyakan.

Isang pirma lang ang tuluyang nagsara sa limang taong paulit-ulit kong ipinaglaban nang mag-isa.

Habang palabas ako ng gusali, bigla niyang hinawakan ang braso ko.

Nanginginig ang boses niya.

— Pwede bang magsimula ulit tayo?

Dahan-dahan kong inalis ang kamay niya.

— Noong ako ang humihingi ng pagkakataon, ikaw ang laging tumatalikod.

Ngayon, ako naman ang tumatanggi.

Tuluyan akong umalis nang hindi lumilingon.

Makalipas ang anim na buwan, nagsimula akong bumuo ng bagong buhay.

Lumipat ako sa bagong trabaho.

Nagkaroon ako ng sariling tahanan.

Unti-unti ring bumalik ang ngiti ko.

Hindi ko na kailangang makipag-agawan ng oras, pagmamahal, o respeto.

Isang hapon, habang umiinom ako ng kape, may nakasalubong akong dati naming kaibigan.

Siya ang nagkuwento sa akin ng nangyari matapos ang diborsyo.

Hindi nagtagal, nag-away rin pala ang dati niyang kasintahan at ang ex kong asawa.

Madalas daw silang magtalo dahil nagseselos ang babae sa bawat babaeng nakakausap niya.

Ang lalaking dating laging nagsasabing “magkaibigan lang kami” ay siya namang napagod sa walang katapusang pagdududa.

Sa huli, iniwan din siya ng babaeng ipinaglaban niya noon.

Doon lamang niya naalala ang lahat ng ginawa ko para sa kanya.

Ilang beses siyang sumubok na magpadala ng sulat at bulaklak sa akin, ngunit ibinalik ko lamang ang lahat nang hindi binubuksan.

Isang gabi, nakatanggap ako ng huling mensahe mula sa kanya.

— Ngayon ko lang naintindihan na hindi pala sapat ang pagmamahal ng isang tao kung hindi mo ito pinapahalagahan habang nasa tabi mo pa siya.

Pasensya ka na.

Matagal kong tiningnan ang mensahe bago ako ngumiti.

Pagkatapos ay pinindot ko ang Delete.

Hindi dahil galit pa ako.

Kundi dahil wala na talaga akong nararamdaman.

Isinara ko ang cellphone at tumingin sa bintana.

Sa labas, unti-unting lumulubog ang araw habang nagsisimula ang panibagong bukas.

Noon ko tuluyang naunawaan na ang pinakamagandang paghihiganti ay hindi ang ipakita sa taong nanakit sa iyo na nagsisisi siya.

Ang pinakamagandang paghihiganti ay ang mamuhay nang masaya, mapayapa, at hindi na kailanman lumingon sa taong minsang naniwalang hindi mo kayang mabuhay nang wala siya.

At sa pagkakataong iyon, alam kong sa wakas…

Ako naman ang pinili ko.