Isang kamay lang ang ginamit ko sa pagpirma ng papeles ng bahay.

 

Ang kaliwang braso ko ay nakayakap sa anak kong bagong silang, habang ang kanang kamay ko ay nanginginig sa sakit.

 

 

Nang tanungin ako ng broker kung pumayag ba ang asawa ko na ibenta ang bahay naming mag-asawa, tahimik akong sumagot:

 

“Biyuda na po ako.”

 

Buhay pa si Adrian Salazar.

 

Malusog. Sikat. Hinahangaan ng maraming estudyante at tagahanga.

 

Pero bilang asawa ko at ama ng anak namin, matagal na siyang patay.

 

Nasa opisina ako ng isang real-estate broker sa Quezon City nang biglang umiyak ang anak kong si Luna. Sanay na akong buhatin siya gamit ang isang braso habang pinapakalma sa pamamagitan ng marahang paghele.

 

Masakit ang pulsuhan ko.

 

Halos isang buwan na.

 

Sabi ng doktor, karaniwan daw iyon sa mga bagong ina na palaging nagbubuhat ng sanggol nang walang sapat na pahinga.

 

 

Habang inaayos ko ang kumot ni Luna, tumunog ang cellphone ko.

 

Si Adrian.

 

Bago ko pa man masagot, narinig ko ang boses ng isang batang babae sa kabilang linya.

 

“Sir Adrian, grabe naman po talaga ang bahay ninyo!”

 

Si Bianca Reyes iyon. Ang bagong assistant niya sa art studio.

 

“Ang gulo-gulo! Parang kailangang gumamit ng mapa bago makarating sa kusina.”

 

Tumawa siya.

 

Pagkatapos ay nagsalita ulit, tila nasusuka.

 

“Bakit may amoy diaper dito? Hindi ba naglilinis ang asawa ninyo?”

 

Narinig ko ang mahinang buntong-hininga ni Adrian.

 

“Hindi naman ganyan si Mara dati.”

 

Huminto siya sandali bago idinagdag:

 

“Simula nang manganak, pinabayaan na niya ang sarili niya.”

 

Hindi ako umiyak.

 

Tahimik kong ipinasa sa broker ang kontrata para sa listing ng bahay.

 

Bago ako nabuntis, minahal ko si Adrian nang buong puso.

 

Pagkatapos kong manganak, unti-unti kong naunawaan na ang taong pinakasandalan ko ang siya ring unang magpaparamdam sa akin na wala akong halaga.

 

Tumawag ako sa nanay ko sa Iloilo.

 

“Ma, nakabili na ako ng ticket. Uuwi kami ni Luna.”

 

Tahimik siya sa kabilang linya.

 

“Sigurado ka na ba, anak? Sampung taon din kayo ni Adrian.”

 

Tumingin ako sa anak kong mahimbing nang natutulog sa bisig ko.

 

“Ma, hindi dahilan ang sampung taong pinagsamahan para ubusin ko ang natitirang buhay ko sa maling tao.”

 

Hindi ko planong gamitin ang apelyido ni Adrian para kay Luna.

 

Hindi pa nakarehistro ang birth certificate niya.

 

Pagdating namin sa Iloilo, apelyido ko ang ilalagay ko.

 

Villanueva.

 

Ang apelyidong hindi kailanman ikinahiya ng pamilya ko.

 

Ang apelyidong pilit kong isinantabi dahil sa pagmamahal ko kay Adrian.

 

Sampung taon kaming magkasintahan bago ako nabuntis.

 

Pareho kaming nagsimula bilang mga estudyante sa College of Fine Arts. Ako ang unang naniwala sa talento niya. Ako ang tumulong gumawa ng portfolio niya. Ako ang nag-asikaso ng unang maliit niyang exhibit sa Cubao, kahit halos wala kaming pambayad sa renta.

 

Nang sumikat siya, ipinagmalaki ko siya.

 

Nang maging lecturer siya at magkaroon ng sariling studio sa BGC, ako ang unang nagsabing dapat niyang abutin ang pangarap niya.

 

Kaya nang sabihin niyang buntis ako, niyakap niya ako nang mahigpit.

 

“Mara, pangako. Magiging mabuting ama ako.”

 

Hinawakan niya ang tiyan ko.

 

“Kapag natapos lang itong malaking exhibit, magpapakasal tayo nang maayos. Gusto kong ibigay sa iyo ang kasal na nararapat para sa iyo.”

 

Naniwala ako.

 

Hindi kami kasal sa papel, pero akala ko sapat na ang sampung taong pagmamahalan.

 

Hindi pala.

 

Dumating si Bianca bilang assistant niya noong ikalimang buwan ng pagbubuntis ko.

 

Maganda siya. Bata. Laging maayos manamit. Palaging nasa tabi ni Adrian.

 

Unti-unting naging abala ang lalaki na minsang hindi pumapayag na umuwi akong mag-isa.

 

Abala raw sa bagong paintings.

 

Abala sa interviews.

 

Abala sa mga estudyante.

 

Abala sa exhibit.

 

Sa bawat prenatal checkup, mag-isa akong nakaupo sa klinika habang ang ibang buntis ay hawak ang kamay ng kanilang asawa.

 

Noong pumutok ang panubigan ko, ako mismo ang tumawag ng ambulansya.

 

Si Bianca ang nagdala ng bag ko sa ospital.

 

Isang pakete ng diaper at dalawang damit lang ni Luna ang laman.

 

“Pasensya na po, Ma’am Mara,” sabi niya habang pilit na ngumiti. “Hindi po kasi ako sanay sa ganitong bagay. Sobrang busy rin ni Sir Adrian.”

 

Habang ako ay nasa delivery room, halos maubusan ng dugo, nasa labas ang nanay ni Adrian at si Bianca.

 

 

Nang dalhin ako pabalik sa kuwarto, narinig ko ang boses ng biyenan kong si Aling Cora.

 

“Bianca, sana ikaw na lang ang napangasawa ng anak ko. Bata ka na, masipag ka pa.”

 

Napatingin siya kay Luna at napangiwi.

 

“Ang liit-liit naman ng bata. Siguro dahil matanda na ang nanay.”

 

Tatlumpung taong gulang lang ako.

 

Pero wala na akong lakas para sumagot.

 

“Nasaan si Adrian?” tanong ko.

 

Ngumiti si Bianca na tila siya ang may karapatang magpaliwanag.

 

“May inspirasyon po si Sir Adrian para sa bagong collection niya. Hindi po puwedeng istorbohin ang isang artist kapag nasa momentum.”

 

Parang isang maliit na bagay lang ang panganganak ko.

 

Limang araw akong nasa ospital.

 

Hindi dumating si Adrian kahit minsan.

 

Paminsan-minsan, nagpapadala siya ng mensahe.

 

Salamat sa pagbibigay sa akin ng anak. Ang cute niya sa picture.

 

Picture.

 

Hindi man lang niya nakita nang personal ang sarili niyang anak.

 

Noong araw na makauwi kami, naroon siya sa bahay.

 

Akala ko naghintay siya para salubungin kami.

 

Mali ako.

 

Nag-iimpake siya para sa isang exhibit sa Cebu.

 

“Tingnan mo, anak natin,” mahina kong sabi.

 

Sandali niyang hinawakan ang pisngi ni Luna.

 

Pagkatapos ay napakunot ang noo niya habang nakatingin sa akin.

 

“Mara, bakit parang may amoy ka?”

 

Hindi ako nakasagot.

 

Wala akong malinis na damit sa ospital.

 

Walang nagdala.

 

Walang nagtanong kung kailangan ko ng sabon, pagkain o kahit isang bagong pantulog.

 

Muling nagsalita si Adrian.

 

“Baka puwede kang maligo. At saka…”

 

Bumaba ang tingin niya sa tiyan kong hindi pa lubusang lumiit.

 

“Magpapayat ka rin kapag kaya mo na. Hindi ka naman ganyan dati.”

 

Narinig kong marahang tumawa si Bianca sa may pintuan.

 

Sabay silang umalis.

 

Kinagabihan, iniwan sa akin ni Aling Cora si Luna.

 

“Kung sino ang nanganak, siya ang mag-alaga. Masakit ang likod ko.”

 

Pagkatapos ay nagpalit siya ng damit at sumali sa zumba group ng mga kapitbahay sa covered court.

 

Kumuha ako ng dalawang kasambahay gamit ang sarili kong ipon.

 

Isa para tumulong kay Luna.

 

Isa para magluto at maglinis habang nagpapagaling ako.

 

Nagalit si Aling Cora nang malaman niyang hindi kasama sa responsibilidad ng mga kasambahay ang pagsisilbi sa kanya.

 

Tumawag agad si Adrian.

 

“Mara, bakit mo pinapahirapan ang nanay ko? Siya na nga ang tumutulong sa iyo.”

 

Napapikit ako.

 

“Adrian, hindi niya ako tinutulungan.”

 

“Dati hindi ka naman ganyan,” malamig niyang sabi.

 

Napatingin ako sa nanginginig kong pulsuhan.

 

“Dati, hindi ka rin ganyan.”

 

Ibinaba ko ang tawag.

 

Kinabukasan, dinala ko si Luna sa broker at pinirmahan ang papeles para ibenta ang bahay.

 

Ang bahay ay iniwan sa akin ng lola ko bago siya pumanaw.

 

Ako ang nagbayad ng renovation.

 

Ako ang nasa titulo.

 

Pero sa mga kaibigan at estudyante ni Adrian, ipinakilala niya iyon bilang bahay niya.

 

Nang papauwi na ako mula sa broker, tumawag ang abogado kong kaibigan na si Attorney Lea Ramos.

 

Mabilis ang paghinga niya.

 

“Mara, huwag kang umuwi nang mag-isa.”

 

“Bakit?”

 

“May ipinadala sa akin ang broker para ma-verify ang records ng bahay mo.”

 

Nanlamig ang mga daliri ko.

 

“Ano ang nakita mo?”

 

“May deed of sale na may pirma mo. Ayon sa dokumento, naibenta na raw ni Adrian ang bahay noong nakaraang linggo sa isang kumpanyang pag-aari ng isang babae.”

 

Humigpit ang hawak ko kay Luna.

 

“Sino?”

 

Tahimik si Lea bago sumagot.

 

“Bianca Reyes.”

 

At bago ko pa maunawaan ang sinabi niya, muling tumunog ang cellphone ko.

 

Si Adrian.

 

Pagkasagot ko, umalingawngaw ang galit niyang sigaw.

 

“Mara! Bakit may mga broker sa bahay? Ano ang ginawa mo sa property ko?”

 

Napatingin ako sa anak kong mahimbing na natutulog.

 

Pagkatapos ay tahimik akong sumagot:

 

“Adrian, umuwi ka. May ipapakita ako sa iyo.”

 

PARTE2

 

Pagdating ko sa bahay, naroon na si Adrian sa sala.

 

Katabi niya si Bianca.

 

Naroon din si Aling Cora, umiiyak at pinapaypayan ang sarili habang nakaupo sa sofa na binili ko gamit ang sarili kong pera.

 

Sa mesa ay nakalatag ang ilang dokumento.

 

Nang makita ako ni Adrian, mabilis siyang tumayo.

 

“Anong ibig sabihin nito, Mara?”

 

Hindi ko siya sinagot agad.

 

Dahan-dahan kong inilagay ang stroller ni Luna sa tabi ng pinto.

 

Nakatulog siya matapos umiyak sa sasakyan.

 

Pagkatapos ay pumasok si Attorney Lea kasama ang isang notary public at dalawang lalaking kinatawan ng real-estate agency.

 

“Ano naman ito?” sigaw ni Aling Cora. “Pinapahiya mo ang anak ko sa sarili niyang bahay!”

 

Napangiti ako nang bahagya.

 

“Sarili niyang bahay?”

 

Lumapit ako sa mesa at kinuha ang original certificate of title mula sa envelope ko.

 

“Basahin ninyo ang pangalan sa titulo.”

 

Hindi gumalaw si Adrian.

 

Si Bianca naman ay biglang namutla.

 

Binasa ni Lea ang dokumento nang malinaw.

 

“Registered owner: Mara Isabel Villanueva.”

 

Hindi Salazar.

 

Hindi Adrian.

 

Ako.

 

Ang bahay ay pamana ng lola ko. Bago pa kami tumira roon ni Adrian, akin na iyon.

 

Naglabas si Lea ng ikalawang dokumento.

 

“Ito ang deed of sale na isinumite noong nakaraang linggo. Ang nakalagay na buyer ay Reyes Creative Ventures.”

 

Napatingin ako kay Bianca.

 

“Sa iyo ba ang kumpanya?”

 

Hindi siya agad sumagot.

 

“Mara…” bulong niya.

 

“Sagutin mo ako.”

 

“Hindi ko alam na sa iyo talaga ang bahay,” mabilis niyang paliwanag. “Sinabi ni Sir Adrian na siya ang may-ari. Sabi niya kailangan lang ilipat pansamantala sa kumpanya ko para magamit sa loan para sa gallery.”

 

Napalingon ako kay Adrian.

 

“Gagamitin mo bilang collateral ang bahay ko?”

 

“Mara, makinig ka muna,” sabi niya. “Business arrangement lang iyon. Hindi ko intensyong kunin ang bahay.”

 

“Pero peke ang pirma ko.”

 

Tumahimik ang buong sala.

 

Inilapit ni Lea sa kanya ang dokumento.

 

“Ang pekeng pirma sa isang notarized deed of sale ay hindi maliit na bagay, Mr. Salazar. Lalo na kung ginamit para sa loan application.”

 

Nawala ang kulay sa mukha ni Adrian.

 

“Mara, hindi kita lolokohin. Kailangan ko lang ng puhunan para sa gallery. Alam mong pangarap ko iyon.”

 

Natawa ako nang mahina.

 

“Pangarap mo?”

 

Tumingin ako sa paligid.

 

Sa mga painting na nakasabit sa dingding.

 

Sa mamahaling ilaw sa sala.

 

Sa studio na ipina-renovate ko para sa kanya.

 

“Lahat ng pangarap mo, ako ang unang nagbayad.”

 

Ilang taon akong nagtrabaho bilang freelance illustrator at art consultant habang hinihintay niyang makilala ang pangalan niya.

 

Ako ang gumawa ng portfolio niya.

 

Ako ang nakipag-usap sa unang sponsor.

 

Ako ang nagplano ng exhibit.

 

Ako ang nag-edit ng bawat interview answer niya dahil mas gusto niyang magpinta kaysa sumagot sa emails.

 

Hindi ko iyon isinumbat.

 

Dahil mahal ko siya.

 

Pero ngayon, ang bahay na iniwan ng lola ko para sa kinabukasan ko ay gusto rin niyang gamitin nang hindi man lang ako kinakausap.

 

“Hindi mo naiintindihan,” sabi ni Adrian. “May malaking opportunity ako sa Singapore. Kapag natuloy ang gallery, mababawi rin natin ang pera.”

 

“Tayo?”

 

Tumingin ako kay Bianca.

 

“Bakit sa kumpanya niya nakapangalan ang deed of sale?”

 

Walang sumagot.

 

Si Aling Cora ang unang sumabog.

 

“Anong masama kung tumulong si Bianca? Siya lang naman ang laging nasa tabi ni Adrian habang ikaw—”

 

Huminto siya.

 

“Habang ako ano?” tanong ko.

 

“Habang ikaw ay puro bata ang inaatupag!” sigaw niya. “Tingnan mo ang sarili mo. Ang gulo mo. Ang bahay hindi maayos. Wala ka nang oras para sa anak ko.”

 

Hindi ako nakagalaw sa loob ng ilang segundo.

 

Pagkatapos ay napangiti ako.

 

Hindi dahil masaya ako.

 

Kundi dahil sa wakas, malinaw na ang lahat.

 

“Aling Cora, dalawang linggo pa lang mula nang manganak ako nang iwan ninyo akong mag-isa kasama ang sanggol. Walang nagdala sa akin ng malinis na damit sa ospital. Walang tumulong sa akin maligo. Walang nagtanong kung nakakakain ako.”

 

Tumingin ako kay Adrian.

 

“Ang pulsuhan ko, masakit dahil araw at gabi kong kinakarga si Luna. Ang bahay, magulo dahil nagpapagaling ako mula sa panganganak. Ang amoy diaper, naroon dahil may bagong silang na bata sa bahay.”

 

Lumapit ako sa kanya.

 

“Pero sa halip na tulungan mo ako, pinagtawanan mo ako kasama ang assistant mo.”

 

Hindi na makatingin sa akin si Adrian.

 

“Hindi ko sinasadyang marinig mo iyon,” mahina niyang sabi.

 

“Hindi mo sinasadyang mahuli ka.”

 

Naglabas si Lea ng isa pang folder.

 

“May isa pang kailangang pag-usapan.”

 

Napatingin si Adrian sa kanya.

 

“Bilang legal representative ni Mara, ipinadala namin ngayong umaga sa organizers ng iyong exhibit ang dokumentasyon tungkol sa walong paintings na isasama mo sa Singapore collection.”

 

Biglang natigilan si Adrian.

 

“Anong dokumentasyon?”

 

Ako ang sumagot.

 

“Ang original sketches ko.”

 

Bago pa ako mabuntis, gumawa ako ng serye ng paintings tungkol sa mga kababaihang unti-unting nawawala sa sariling tahanan.

 

Mga babaeng walang mukha.

 

Mga inang may pasan-pasang bahay sa likod.

 

Mga kamay na unti-unting nabibitak habang kumakapit sa mga bagay na mahalaga sa kanila.

 

Hindi ko natapos ang serye dahil naging abala ako sa pagbubuntis at sa pagtulong sa career ni Adrian.

 

Isang araw, pinakita ko sa kanya ang sketches.

 

Sinabi niyang maganda.

 

Sinabi niyang balang araw, dapat kong tapusin.

 

Hindi ko alam na kinopya niya ang mga konsepto.

 

Binago niya ang ilang kulay.

 

Nilagyan niya ng sarili niyang pangalan.

 

At ipinakita kay Bianca bilang bagong obra niya.

 

“Hindi mo pag-aari ang idea lang,” mabilis niyang sabi.

 

“Tama,” sagot ni Lea. “Pero mayroon kaming dated digital files, original canvases, emails at messages na nagpapatunay na ginawa ni Mara ang sketches bago mo simulan ang collection mo. May ilang bahagi rin na halos eksaktong kinopya.”

 

“Hindi kita gustong sirain,” sabi ko. “Pero ayaw ko ring payagan na burahin mo ako sa sarili kong buhay.”

 

Napaupo si Adrian.

 

Sa unang pagkakataon, hindi siya mukhang sikat na artist.

 

Hindi siya mukhang mahusay na lecturer.

 

Isa lamang siyang lalaking sanay na may babaeng nag-aayos ng gulo niya habang siya ang tumatanggap ng palakpak.

 

Nagsalita si Bianca habang naiiyak.

 

“Sir Adrian, sabi mo hiwalay na kayo.”

 

Napatingin ako sa kanya.

 

“Ano?”

 

Namula ang mukha niya.

 

“Sabi niya matagal na raw kayong wala bilang mag-asawa. Sabi niya hinihintay lang niyang maging maayos ang sitwasyon pagkatapos manganak. Sabi niya…” Napalunok siya. “Sabi niya titira kami rito kapag natapos na ang gallery.”

 

Napatakip ng bibig si Aling Cora.

 

“Adrian!”

 

Hindi sumagot ang anak niya.

 

Hindi ko na kailangang malaman kung may nangyari na ba sa kanila ni Bianca.

 

Sapat na ang katotohanang ipinangako niya ang bahay ko sa ibang babae habang ako ay nagpapagaling mula sa panganganak.

 

Sapat na ang pekeng pirma.

 

Sapat na ang bawat araw na iniwan niya akong mag-isa.

 

“Lea,” sabi ko, “ituloy natin ang kaso.”

 

Tumayo si Adrian.

 

“Mara, huwag.”

 

Lumapit siya sa akin.

 

“Mara, sampung taon tayo. Hindi puwedeng basta-basta mong itapon iyon.”

 

Napatingin ako sa kanya.

 

Iyon din ang sinabi ng nanay ko nang sabihin kong uuwi ako sa Iloilo.

 

Pero ngayon, mas malinaw na ang sagot.

 

“Hindi ako ang nagtapon ng sampung taon, Adrian.”

 

Itinuro ko ang dokumentong may pekeng pirma ko.

 

“Ikaw.”

 

“Mara, mahal kita.”

 

“Hindi.”

 

Umiling ako.

 

“Minahal mo ang paraan ng pag-aalaga ko sa iyo. Minahal mo ang bahay na ibinigay ko. Minahal mo ang oras ko, ang talento ko at ang mga sakripisyo ko.”

 

Huminga ako nang malalim.

 

“Pero noong ako naman ang nangailangan, wala ka.”

 

Mula sa stroller, biglang umiyak si Luna.

 

Agad akong lumapit at binuhat siya.

 

Tumahimik siya nang marinig ang boses ko.

 

Sa sandaling iyon, wala na akong naramdamang panghihinayang.

 

Pagod ako.

 

Masakit ang buong katawan ko.

 

Takot ako sa bagong buhay na haharapin namin.

 

Pero sa unang pagkakataon matapos kong manganak, nakahinga ako nang maluwag.

 

Ang deed of sale ay idineklarang peke.

 

Hindi natuloy ang loan application.

 

Inalis ng organizers ang collection ni Adrian sa Singapore exhibit habang iniimbestigahan ang reklamo tungkol sa kinopyang artworks.

 

Nag-file rin ako ng reklamo kaugnay ng falsification of documents at attempted fraud.

 

Hindi naging mabilis ang proseso.

 

Hindi rin naging madali.

 

Pero hindi ko na hinintay na matapos ang lahat bago umalis.

 

Ibinenta ko ang bahay sa tamang paraan.

 

Sa presyong ₱18 milyon.

 

Binayaran ko ang mga kailangang bayaran, itinabi ang malaking bahagi para sa kinabukasan ni Luna at bumili ng maliit ngunit maaliwalas na bahay malapit sa pamilya ko sa Iloilo.

 

May hardin sa harap.

 

May malaking bintana sa kusina.

 

May maliit na kuwartong ginawa kong art studio.

 

Hindi marangya.

 

Pero tahimik.

 

At walang sinumang nagpaparamdam sa akin na pabigat ang pagiging ina ko.

 

Makalipas ang ilang buwan, nagsimula akong magpinta ulit.

 

Hindi para patunayan na mas mahusay ako kaysa kay Adrian.

 

Hindi para gumanti.

 

Kundi dahil naalala kong bago ako naging asawa ng isang sikat na artist, isa rin akong artist.

 

Bago ako naging ina, mayroon akong sariling pangalan.

 

At kahit naging ina na ako, hindi ibig sabihin na kailangan kong mawala.

 

Tinapos ko ang serye tungkol sa mga babaeng unti-unting nawawala sa sariling tahanan.

 

Pero binago ko ang huling painting.

 

Sa halip na isang babaeng walang mukha, ipininta ko ang isang ina na hawak ang kamay ng kanyang anak habang papalabas sa isang madilim na bahay.

 

Sa labas, maliwanag ang umaga.

 

Pinangalanan ko ang painting:

 

“Uuwi Ako sa Sarili Ko.”

 

Nang magkaroon ako ng maliit na exhibit sa Iloilo, dumating ang nanay ko na karga si Luna.

 

Tinitigan niya ang huling painting at pinisil ang kamay ko.

 

“Anak,” sabi niya, “proud ako sa iyo.”

 

Napangiti ako.

 

Hindi ko alam kung nasaan si Adrian noong gabing iyon.

 

Narinig kong nag-leave siya sa pagtuturo habang nagpapatuloy ang imbestigasyon. Narinig ko ring umalis si Bianca sa studio niya.

 

Pero hindi ko na kailangang alamin ang lahat.

 

Hindi lahat ng sugat ay kailangang balikan para masigurong masakit pa rin.

 

May mga pintong isinara hindi dahil galit ka pa.

 

Kundi dahil sa wakas, pinili mo nang protektahan ang sarili mo.

 

Mensahe sa mga Mambabasa

Hindi kahinaan ang mapagod matapos manganak. Hindi katamaran ang humingi ng tulong. At hindi obligasyon ng isang babae na manatili sa relasyong unti-unting umuubos sa kanyang dignidad dahil lamang matagal na silang nagsama.

 

Minsan, ang pinakamahirap na desisyon ay ang pag-alis.

 

Pero minsan din, iyon ang unang hakbang pauwi sa sarili.